Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

МАЙЛУУ-СУУ – ӨЛКӨДӨГҮ ЭҢ РАДИОАКТИВДҮҮ ШААР

№827 7-13-сентябрь, 2018-жыл


Жалал-Абад облусуна караштуу Майлуу-Суу бир кезде завод менен фабриканын чордону болуп, гүлдөп турган шаар болчу. Бүгүн ал эски, ураган имараттарга толгон каралбай калган шаар. Бирок бул аймактын негизги маселеси мында эмес. 1946-1967-жылдары бул аймакка иштетилген уран калдыктары көмүлгөн. Анын кесепетинен Майлуу-Суунун эли бүгүнкү күнгө чейин булганган аба менен суунун курмандыгы болуп келет.

Шаардын мэри Нурадин Маматовдун билдиришинче, бүгүнкү күндө аталган шаарда 25 миң 460 адам жашайт. Шаарда электр лампа заводу, 7 мектеп, 7 бала бакча бар.



«БУЛГАНЫЧ АБА КЫЗЫМДЫ МАЙЫП КЫЛДЫ»

Азипа Бакирова Майлуу-Суудагы борбордук базарда торт жасап сатуу менен тиричилигин жүргүзүп келет. Биз барганда Азипа эженин жанынан 26 жаштагы кызын көрдүк. Кызынын акыл-эси тубаса тайкы төрөлгөнүн айтып, ага аймактын экологиялык абалы таасирин тийгизген болушу мүмкүн дейт кейиген эне.

– Биз Майлуу-Сууга өткөн кылымдын 80-жылдарында көчүп келгенбиз. Ушунча убакыттан бери ушул жерде жашап, иштеп көнүп калдык. Шаарыбызга сырттан келген адамдар абанын, суунун башкача жыты бар экенин, бир аз убакыт жүргөндөн кийин баштары ооруп чыгарын айтышат. Аккан суубуз киргилт түстө, айрыкча жамгыр жааганда өтө кир суу агат. Абанын, суунун таза эместигинен улам тери оорулары, богок, шал ооруларына чалдыккандар же тубаса майып төрөлгөн балдар көп. Менин кызым Кызжибек 26 жашта. Ал тубаса акыл-эси кем туулуп, ушул күнгө чейин өз алдынча жүрүп, сүйлөп, окуу же иштөө колунан келбейт. Көзөмөлдөп туруу керек, дайыма жанымда жүрөт.

«ОК-ДАРЫ САЛЫНГАН ЧОҢ ЧЕЛЕКТЕ ЖАШАП ЖАТКАНДАЙБЫЗ»

Майлуу-Суунун борборунан 2-3 чакырым жогору кеткен жолдо тоолордун боорунда үй салып жашагандар бар. Чаңдуу бир таман жол бизди ондогон үйлөр жайгашкан дөбөгө алып барды. Унааны сайга токтотуп коюп чоң дөбөнүн башына жөө чыктык. Бизди 59 жаштагы Миталик Урмашев тосуп алды. Ал Майлуу-Сууда көмүлгөн уран калдыктары жергиликтүү тургундардын ден соолугуна олуттуу таасир берип келе жатканын айтат:

– Бул жер канчалык радиацияга ууланган болсо да, биздин туулуп, өсүп, отурукташып калган жерибиз. Зыян экен деп туулган жерди таштап кетип калалыбы? Өзүңөр байкагандай Майлуу-Сууда кары-картаңдар менен жаш балдар басымдуулук кылат. Шаарда жумушсуздук күчүндө. Жалгыз лампа заводдун көзүн карайбыз. Ошондуктан келечек курам деген жаштарыбыздын баары сыртка кетип калышат. Биздин аймакта жашаган ар бир үй-бүлөнүн жок дегенде бирден мүчөсү акча табуу үчүн Орусияга кеткен.

Кары-картаңдар дегеним менен, көпчүлүгү пенсия курагын көрбөй эле каза болуп калышат. Менин деле ичер суум түгөнөрүнө канча калды, ким билет?..

Жергиликтүү элде жүрөк оорулары, кан басымдын жогорулашы, рактын ар кандай түрлөрү сыяктуу өтө коркунучтуу оорулар кеңири жайылган. Өзгөчө тубаса майып төрөлгөн балдар мени кейитет. Кулагы жок, баш сөөгүнүн жарымы кемтик, шал жана башка оору менен туулгандарды көрүп-угуп эле келатабыз. Бул, албетте, радиациянын кесепети. Уран калдыктары көмүлгөн жерлердин жаан-чачында ачылып же көчүп кеткендери бар. Өзгөчө жайкы саратанда күндүн нурунан урандын зыяны күчтүү тарагандыктан, абанын булганганы дароо билинет. Айтор, ок-дары салынган бир чоң челекте жашап жаткандайбыз.

«МАЙЛУУ-СУУ ЭЛИНИН ГЕНОФОНДУ ЖАКШЫ ЭМЕС»

Бул шаарда башка аймактарга салыштырмалуу майыптардын саны 3-3,5 эсеге көп. Кош бойлуу аялдардын көпчүлүгү богок оорусунан жабыркайт. Санай берсе толтура. Улуттук илимдер академиясынын өлкөнүн түштүк аймагы боюнча Медициналык маселелер институтунун жетекчиси Рахман Тойчиев менен майлуу-суулуктардын саламаттыгы тууралуу маектештик:

– Агай, саламатсызбы? Майлуу-Суу шаарынын тургундарынын айтымында, аймактагы аба менен суу жашоочулардын ден соолугуна олуттуу таасир тийгизет экен. Ага уран калдыктарынын көмүлүшү себеппи?

– Саламатчылык. Ооба, бул шаарда, шаардын четиндеги айылдарда булганган аба менен суу жашоочулардын ден соолугуна залал келтирет. Мурда чоң ата-чоң энелери уран кендеринде, заводдордо иштеп радиацияга кабылгандардын гени залакага учураган үчүн балдары көбүнчө тубаса оорулуу болуп төрөлүшөт. Айрыкча түйүлдүк пайда болгондо адамдын нерв системине урандын калдыктары көбүрөөк доо кетирет. Ушундан улам балдар тубаса дүлөй, дудук, Даун синдрому, олигофрения (акылы кем), талма-эпилепсия, богок, шизофрения, мээ-омуртка грыжасы, нышан жана башка оорулары менен башка аймактарга салыштырмалуу 3-4 эсеге көп туулат. 18 жашка чейинки майып балдардын арасында 95 пайыздан ашыгы тубаса оорудан жабыркагандар. Алардын 61 пайызы нерв системине доо кеткендер болсо, 47-48 пайызы жүрөктүн тубаса кемтик оорусу менен туулгандар. Ал эми боюнан түшкөн аялдардын саны башка аймактарга салыштырмалуу 3 эсеге көп. Алардын 90 пайызынын түйүлдүгү тубаса оорулуу болгондуктан, жашоого жараксыз. Уран көбүнчө сөөккө сиңгендиктен, тубаса сөөк патологиясы менен төрөлгөндөр да бул аймакта көп.

Өлкө боюнча ич келте менен жабыркагандардын 95 пайызы Майлуу-Сууда жашашат. Бруцеллёз менен ооругандардын саны башка аймактарга караганда 2-3 эсеге жогору. Андан сырткары жергиликтүү медициналык мекемелер берген маалыматка таянсак, аймактагы 811 баланын 88инин акылы тубаса кем болуп чыкты. Элдин 98 пайызы богок оорусунан жабыркайт. Эң кейиштүүсү, богок кош бойлуу аялдарда көп кездешүүдө.

Жалпы алып караганда Майлуу-Суу элинин майыптык көрсөткүчү башка шаарларга салыштырмалуу 3-3,5 эсеге көп. Бала кезинен тубаса майып болгондор 50-60 пайызга жетет. Бул көрсөткүчтөр Майлуу-Суу элинин генофонду жакшы эмес экендигин далилдейт.

– Бул маселенин алдын алуу же жок кылуу үчүн кандай чара көрсө болот?

– Эң алгач, мындай экологиясы начар абалда жашаган аймактарды таза суу, ооруканаларды тиешелүү адистер жана медициналык жабдуулар менен камсыз кылуу зарыл.

1996-жылдары мэрия элди таза суу менен камсыз кылып, Улуттук илимдер академиясы 1 жарым тонна богоктун дарысын тараткандан кийин аймакта богок, ич келте оорулары, боюнан түшкөндөрдүн жана тубаса оорулуу балдардын саны азайды. Бирок аны менен маселе чечилип калган жок. Учурда биздин негизги максатыбыз – тубаса оорулардын санын азайтуу үчүн элге генетикалык кеңештерди берип, тереңдетилген изилдөөлөрдү жүргүзүү. Ошонун негизинде тубаса ооруларды түйүлдүк кезинде аныктап, алдын алып чара көрүү.

Биздин институттун жасаган илимий иштерине чет элдик окумуштуулар да кызыгуу артып жатышат. Анткени Майлуу-Суу шаарынын шартындагыдай уран калдыктары ташталган аймак дүйнөдө жок. Биргелешкен аракеттер менен жогорудагы муктаждыктар толукталып калат деген үмүт бар.

«КАТААЛ РЕЖИМДЕГИ ОБЪЕКТ»

Өкмөткө караштуу Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча инспекциянын радиациялык жана ядролук коопсуздук башкармалыгынын башкы инспектору Бектур Айдаралиев Майлуу-Суу дарыясынын жээктеринде көмүлгөн уран калдыктары сел, жер көчкү, жер титирөө сыяктуу кырдаалдар орун алганда кооптуу экенин айтат:

– Майлуу-Сууда жайгашкан калдык сактоочу жайлар – катаал режимдеги объект. Ал көлөмү боюнча өлкөбүздөгү радиоактивдүү калдыктар эң көп жайгашкан аймак. Шаар жана анын айланасындагы 23 калдык сактоочу жайда 2 миллион метр куб, 13 кен калдыктарында 1 миллион метр куб уран калдыктары көмүлгөн. Мыйзам боюнча, уран калдыктары көмүлгөн жайларда көп убакытта жүрүүгө, мал жаюуга болбойт. Анткени урандын зыяндуу таасири адамга же малга ар кандай жол аркылуу өтүшү мүмкүн. Калдыктар көмүлгөн аймактарда жер көчкү, сел, жер титирөө учурунда кооптуу абал жаралышы мүмкүн. Мындай авариялык коркунучтардын алдын алуу үчүн агынды сууларды жолго сала турган каналдарды оңдоп-түзөө, тазалоо иштерин Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Калдык сактоочу жайлар менен иштөө агенттиги байма-бай жүргүзүп келет.

Алтынай Тынышова
koom@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  2 
Комментарийлер(4)
11.09.2018. 11:29 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
67
Катталган:
07-06-2018
Соӊку аракети:
21-09-2018 08:37
Жынысы:
Белгисиз
+1
кооптуу болгон үчүн үйлөр арзан экенда байкуштарга боорум ооруп кетти ууланган аймакта жашашкандарына
11.09.2018. 18:00 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
32
Катталган:
05-09-2013
Соӊку аракети:
20-09-2018 08:28
Жынысы:
Белгисиз
+1
Көчүп кетишпейби не зарыл а жашап, крупно ууланып жатышса, крыша точно кетиптир да, за чем туулган жер деп келечектеги мутанттарды төрөп,кырг жерлер көп го Ош, Жалалабат, Баткен жб, блин кетип калгыла оптом, или өкмөт да карап койбойт, наверное им пофиг го.кырыла беришсин дешип.
11.09.2018. 22:00 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
4
Катталган:
18-12-2015
Соӊку аракети:
18-09-2018 22:32
Жынысы:
Белгисиз
+1
мед колледж, институт бар Майлуу Сууда. Чындыгында өтө булганыч суу, абада кандайдыр бир жыт бар сассык
12.09.2018. 16:42 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
60
Катталган:
01-10-2014
Соӊку аракети:
20-09-2018 21:24
Жынысы:
Белгисиз
+2
МайлууСуу кандай кана шаар болбосун баары Бир журогун ошол жака тарта берет. МайлууСууну сагындым,кудайым буйруса баары жакшы болот
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: