Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

«ЖЕТИ ЖАШЫМДА УЯДАН БҮРКҮТТҮН БАЛАПАНЫН АЛГАМ»

№316 21-27-ноябрь, 2008-ж


Бүркүт жөнүндө кызыктуу фактылар

  • Бүркүттөр баатыр чегир, бай чегир, куу чегир деп үчкө бөлүнөт.
  • Баатыр чегирлер көзүнө көрүнгөн жандыктын: аюу, жолборс, каман экенине карабай алы жетсе да, жетпесе да качырат.
  • Бай чегир жүнү узун, үрпөк баш келет. Булар туурда да, колдо да тынч отурат.
  • Ал эми куу чегир – бүркүттүн өтө кырааны. Куу чегирлер ала турганын ала албай калса, ээсине кол салышы мүмкүн.
  • Бүркүттөр жылына бир жолу майдын аягы, июндун башында түлөшөт.
  • Бүркүттү торго түшүрүүдө тор ичине коёнду байлоо керек.
  • Бүркүт мүнөзүнө жараша тапталат.
  • Бүркүттү аңдын издери кар үстүндө кала турган мезгилде салса көп олжо алып келет.
  • Бүркүт салууда мүнүшкөр алгыр кушу менен тоо үстүндө болсо, ылдыйда 5-6 адам түлкү, коён үркүтүп турат.
  • Эң чоң бүркүттүн денесинин узундугу 1 метрге, канаттарын жайганда 2-2,5 метрге, ал эми салмагы 10-15 килограммга чейин жетет.

“Мүнүшкөрлүккө кызыгуу бала кезимде башталган”
– Биздин Ат-Башы районундагы Казыбек айылында Ысак жана Молдожан аттуу айыл-апага белгилүү эки мүнүшкөр бар эле. Жаш балдар чогулуп алып: “Жүргүлө, бүркүт көрөбүз. Кечээ Ысак ата бүркүт кармап келиптир”,- деп чурулдап, топурактан согулган бийик дубалга боортоктоп жармашып алып короосундагы бүркүттү карачубуз. Өзүмдүн атам ошол убакта бизди кызыктырган ал мүнүшкөрлөр менен көп убакыт чогуу жүрүп калды. Көрсө ал бүркүт салганга кызыгып, мүнүшкөрлөрдүн шакирти катары таптоонун сырларын үйрөнүп жүрүптүр. Кийин атам карыялардан үйрөнгөнү боюнча бүркүт салганы тоого тез-тез каттап, мүнүшкөр аталып калды. Атам бүркүт салганда дайыма мени кошо ала жүрчү. Мектептен соң жогорку окуу жайын аяктап айылга баргандан кийин атамдан калган өнөрдү өмүр бою алып жүрүүнү чечкем. Тактап айтканда, 1984-жылдан бери бүркүт салып келе жатам.
“Бүркүттүн жалгыз туулган балапаны кыраан чыгат”
– Адатта бүркүттөр жумурткасын жаз айларында басышат. Күзгө чейин балапандар күч-кубатка толуп калганда мүнүшкөрлөр уядан алып кетишет. Бүркүттөрдүн уясы тоодо 300-500 метр бийик аскаларда жайгашат. Бир жолу биздин айылдын мергенчилери уядан бүркүт алганы тоого барышканда “жаш балдар тоого жеңил чыгышат” деп мени кошо ээрчитип алышкан. Баарыбыз көздөгөн бүркүттүн уясынан жогору чыктык. Бүркүтчүлөр мени аркан менен жогорудан уяга түшүрүшүп, өзүлөрү “энеси келатса мылтык атып жолотпой турабыз” деп өйдөдө калышты. Ошентип, балапан бүркүттү уядан алып чыккам. Алгыр куштун уясы үңкүрдөй кенен болот экен. Анан алды жыгач-таш менен тосулуптур. Бул балапандын сыртка чыгып кетпеши үчүн жасалса керек. Негизи, бүркүттөр бир-эки жумуртка гана туушат. Жалгыз туулган балапан кийин кыраан чыгат. Бүркүттү уядан алгандан кийин аны мүнүшкөр биринчи өзүнө көндүрүүсү керек. Таптоодо мүнүшкөр өз колу менен эт берип, күнүгө сылап-сыйпап багып, үндөккө келтирүүсү абзел. Балапан бүркүт адамдардан качпай ээсине көнө түшкөндө чыргага салынат.
Чыргага салуу
– Чыргага салуу – түлкүнүн, карышкырдын же коёндун терисинин ичине керексиз буюмдарды салып 100 метрлик жиптин учуна байлап, катуу ылдамдыкта сүйрөп бүркүткө алдыруу. Мен бала кезде атамдын бүркүттөрүн көп жолу чыргага салышкам. Башкача айтканда, чырганы жөө же атчан сүйрөчүмүн. Жиптин учундагы тери бүркүткө кадимки жандык көрүнөт да, аны алганга шукшурулуп учуп жөнөйт. Бүркүттү чыргага болжол менен он жолу салгандан кийин анан тоого тирүү аңдарга салганга алып чыкса болот.
– Сиз бул бүркүтүңүздү балапан кезинен чыргага салып таптап келе жатасызбы?
– Бул бүркүттү теңтуштарым балапан кезинде Ат-Башыдан алып келип беришкен. Балапан кезинен эле мүнөзү жумшак, адамга кол салбайт. Мен келатканда дайыма алдымды тосуп шаңшып турат. Буга чейинки бүркүттөрүмдүн арасында терс мүнөздүүлөрү болгон. Алар кол салчудай болуп качырып киргенде кол кабым менен сактанып калчумун.
“Короодон эле коён же короз алдырам”
– Бүркүтүңүздүн жашы канчада?
– Негизи, бир жашка чейинки бүркүттөрдү бала бүркүт дейбиз. Андан кийин ным түлөк, кум түлөк, таш түлөк делип төрт жашка келгенде барчын болот. Андан соң жашына карай бир барчын, эки барчын болуп кете берет. Менин бүркүтүм азыр төрт барчын. Бул мен таптаган бүркүттөрдүн алтынчысы. Буга чейинкилеринин айрымдары карылыгы жетип өлсө, айрымдары олжосун ала албай калгандыктан, тамакка тойгузуп туруп агытып жибергем.
– Алгыр куштар канча жашка чейин жашашат? Кандай тамактанышат?
– Бүркүттөр отуз жашка чейин жашашат. Булар эттен башка эч нерсе жешпейт. Мен азыр бүркүтүмө эки күндө бир жарым килограммдан уйдун же койдун этин берип турам. Эттен сырткары кичинеден суу ичет.
– Борборго жакын тоолордо коён, түлкүлөр жокко эсе болсо керек. Кайсы тоого саласыз? Дегеле, азыр бүркүт салчудай аң барбы?
– Чынын айтсам, илгеркидей карышкыр, түлкү, керек болсо сү­лөөсүндөрдү тайман­бай качырып кирчү бүркүттөр азыр жокко эсе. Андай алгыр куштар болгон күндө деле мурдагыдай карышкыр, түлкү жок. Андыктан, бүркүттү тоого алып чыгып чоң олжо алдыруу анда-санда эле болчу көрүнүш. Жайкысын Ат-Башыга тоого бир айча эс алып келгенди адат кылып алгам. Ошондо бүркүтүмдү өзүм менен кошо ала кетип, накта аңга салам. Айылда жүргөндө болсо короонун эле жака-белинен коён алдырып, болбой баратса короз деле алдыра берем.
– Корооңузга тоок, корозду бүркүт салыш үчүн багасызбы?
– Жок, атайын бүркүтүмдү салыш үчүн базардан тирүү коён, корозду сатып келем.
– Андай болсо эки күндө бир жарым кило эт берип багуу оорчулук келтирбейби сизге?
– Андай деле эмес. Мүнүшкөрлүк – атамдан калган мурас. Аны улантып жатканыма сыймыктанам.
– Жогоруда «короодон эле коён же короз алат» дебедиңизби, бошонгондон кийин качып кетпейби?
– Андай нерсе эч качан болгон эмес. Анткени, дайыма тоого алып чыгып салбагандан кийин булар короодон олжосун алганга көнүп калышат.
– Бүркүттөрүңүз алган эң чоң аң эмне болгон?
– Учурдагы бүркүтүмдү коёнго эле салып жүрөм. Ал эми мурункуларынын арасында карышкыр алганы болгон.
Бүркүткө тиешелүү буюмдар
– Бүркүт жыгачтан жасалган туурда отурат. Бүркүттүн канат, куйругу сынып калбаш үчүн туур өйдөдө жайгашат. Туурда отурган бүркүттүн башына көзүн кошо жаба турган томого кийгизилет. Томого алгырдын көзү жабылуу болуп, жанына келгендерге жулунбай тынч отурушу үчүн колдонулат. Андан сырткары, бүркүттү туурга байлоочу боочолору, анан балдагы болот. Балдак бүркүттү мүнүшкөр кондуруп чыкканда колу талып кеткенде керектелет. Анын узундугу чыканактай, учу ача таяк болот. Кол талып кеткенде мүнүшкөр таякчаны ээрге таяп, ача жерине колун коюп анын үстүнө бүркүттү кондурат. Азыр мен деле колума ашып кетсе бир мүнөт кондурам, анан колум талып кетет. Анткени, бүркүтүмдүн салмагы 8 килограмм.
– Маек аягында бир суроо, учурда эмне үчүн мүнүшкөрлөр азайып кетти? Бул нерсе бүр­күт алчу жандыктардын жоголуп баратканынан уламбы?
– Илгери мүнүшкөрлүк абдан абройлуу, кирешелүү кесип болгон. Азыр мүнүшкөрлөр да, бул өнөргө кызыккандар да азайды. Бул эми азыркы жаштар көп айткандай, компьютерлешкен заманга жараша окшойт. Ал эми тоодо коён, түлкү өңдүү илбээсиндер көп эле.
– Ата-бабаларыбыз аздектеп келген мү­нүшкөрлүк өнөрүңүз жоголбосун. Бар болуңуз.

Даярдаган Сүйүн Кулматова


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21166;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: