Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ТАРАНЧЫЛАР КУДАЙДЫН КААРЫНА КАЛЫШКАНБЫ?

№472 18-24-ноябрь, 2011-жыл


Таранчы, таранчы,
Суулап чачын таранчу.
Кичинекей көлмөнү,
Күзгү кылып каранчу.

Таранчыларга жогорудагыдай ыр саптары гана эмес, жадакалса эстеликтер да тургузулганын билесизби?

4 ЖЫЛ ЖАШАШАТ
Таранчылар жашоо образы адамдар жана алардын турак жайы менен байланышкан жандыктардын катарына кирип, адамдар менен жакын жашашат. Канаттуулардын ичинен таранчы сымалдар түрүнө кирет. Алар Евразия, Африка, кийинчерээк Австралия, Түндүк жана Түштүк Америка континентине кеңири тараган. Негизинен, мезгилге карап жер которушпайт. Кээ бирлери гана кышында жылуураак түштүк аймактарды көздөй убактылуу жер которушат.
Кичинекей келген бул канаттуулардын узундугу – 11-18 сантиметр, ал эми салмагы – 40 граммга чейин. Канаттары учтуу, куйругу анча узун эмес, тегизделгендей тыкан. Сырткы келбети күрөң, кочкул күрөң, боз, ак, кара жана саргыч өңдөр аралашкан түстө болот. Эркеги ургаачысынан моюнундагы жана көкүрөгүндөгү кара, башынын үстүндөгү боз өңү менен айырмаланат. Бул чымчыктын дүйнөдө көптөгөн түрлөрү бар. Алардын ичинен эң көп кездешкени үй таранчысы жана талаа таранчысы.
Үй таранчысынын эле 16 түрү (африкалык, нилдик, персиялык, англиялык, бактриялык, мальталык, индиялык жана башка) белгилүү. Алар уясын көбүнчө адам жашаган үйлөрдүн чатырларына, курулуштардын кычыктарына, кара чыйырчыктын уясына деле сала беришет. Жаз мезгилинде эркектери чарчабай сайрашып, ургаачылары үчүн согушмайлары да бар. Кошулуу мезгили жазында башталып, ургаачысы жылына 2 же 3 жолу жумурткалайт. Орточо 5-7 жумуртканы 14-15 күндөй басышат. Кичинекей балапандар 10 күндөн кийин эле уясынан учуп чыгышат. Кызыгы, таранчылар сүйүүдө туруктуу келип, тандаган жубу менен түбөлүк болушат. Жашоосунун узактыгы – 4 жыл, бирок 9-11 жылга чейин жашагандары да жок эмес.

“ТАРАНЧЫ” ДЕГЕН СӨЗ ЭМНЕНИ БИЛДИРЕТ?
Зоолог-орнитолог Аскар Давлетбаковдун айтымында, Кыргызстанда таранчылардын 5 түрү жашайт. Алардын ичинен үй таранчысы жана талаа таранчысы туруктуу уялайт. Ал эми испан, индус жана таш таранчылары Испания, Индиядан Кыргызстанга мезгил-мезгили менен учуп келип турушат. Кыргызстанда таранчылардын саны биологиялык циклге жараша болот. Кээде көбөйүшөт, кээде азайып кетишет.
Тарых илимдеринин кандидаты, доцент Рыскул Жолдошов бул канаттуунун таранчы деп аталып калышын мындай түшүндүрдү: «Таранчы» Чыгыш Түркстандагы түрк элдеринде “дыйкан” деген сөздүн синоними болгон. Мурун айыл жерлеринде көп айтылчу. Ал көбүнчө талаада дан чокуп, дан менен тамактагандыгы үчүн таранчы деп аталып калган. Уйгурлар бүгүнкү күндө да дыйкандарды таранчы деп аташат».

АДАМДАРГА ПАЙДАСЫ ЖАНА ЗЫЯНЫ
Таранчылар талаада, бакчада өскөн эгин-жемиштерден тышкары адамдардын тамактарынын калдыктарын деле жей беришет. Жаз мезгилинде зыяндуу курт-кумурскаларды жок кылып, айрыкча чоң шаарларга пайда алып келишет. Алардын көбөйүп кетиши эгинге зыянын да тийгизет. Ошондой эле кээде ар кандай зыянкечтерди жана ооруларды (чечек, дифтерия жана башка) алып жүрүшөт. Мисалы, Кытайда 1958-жылы 1 миллиард 96 миллионго чукул таранчы массалык түрдө жок кылынган. Себеби алар талаадагы эгиндерди жеп, айыл чарбага зыян алып келе баштаган. Бирок кийинки эле жылы курт-кумурскалардын айынан бардык эгин жараксыз калып, коңшу кытайлар эки эсе чыгым тартышкан. 1960-жылы Кытай Коммунисттик партиясынын төрагасы Мао Цзэдун тарабынан таранчыларды массалык кыруу токтотулган.

ТАРАНЧЫ МАДАНИЯТТА
Таранчы адамдарды күнүмдүк жашоосунда гана коштоп жүрбөстөн, түрдүү чыгармаларда, тасмаларда да кездешет. Байыркы заманда грек акыны Сапфо «сулуулуктун Кудайы – Афродитанын жасалгалуу арабасын (колесницасын) таранчылар жасап беришкен» деп жазса, Инжилде “Кудайдын эрки болбосо, таранчы да жерге кулап түшпөйт” деген жазуу бар.
Таранчылар карга менен көгүчкөнгө окшоп баса алышпайт. Секирип орун которушат. Орусиянын Подмосковье, Кубань аймагындагы уламыштарга таянсак, Иса пайгамбарды артынан кууп келе жаткан душмандарга таранчы үн чыгарып сайрап, каякта жашырынып жатканын билдирип койгон. Анын ушундай саткындыгы үчүн Кудай эки бутун көрүнбөгөн жип менен байлап салган. Ошол үчүн баса албай секирип жүрүшөт.
Голливудда тартылган “Кариб деңизинин каракчылары” тасмасында Жонни Депп жараткан капитан Жектин образын ким билбейт. Ошол Жектин лакап аты да Таранчы. Ал эми бизде болсо акын Акбар Рыскуловдун калемине таандык “Таранчы” аттуу ыр обонго салынып ырдалып жүрөт.

КЫЗЫКТУУ 5 ФАКТ

  • Таранчыга эң алгачкы эстелик АКШнын Бостон шаарында 1860-жылы тургузулган. Америкалыктар таранчыга мындай урматты талаада пайда болгон көпөлөк куртун кырып жеп, эгинди сактап калгандыгы үчүн көрсөтүшкөн. Ушундай эле эстеликтер Сингапурда, Германиянын Ульм, Орусиянын Санкт-Петербург жана Беларустун Минск шаарларында орнотулган.
  • Таранчылар сырткы дүйнөнү кызгылт өңдө көрүшөт. Ошондой эле анын моюн омурткаларынын саны акыранын моюн омурткаларынын санынан эки эсеге көп.
  • Таранчылар ачкалыкка 2 суткадан ашык чыдай алышпайт.
  • Таранчынын орусча “воробей” деп аталышы эгинди кайтарып жаткандардын “ууруну ур!”, орусча айтканда, “вора бей!” дегенден аталып калган деген маалыматтар бар. Таранчыны түрктөр серче, америкалыктар спарроу, украиндер горобець, беларустар верабей, болгарлар менен чехтер врабец, поляктар вробель дешет.
  • Канаттуулардын ичинен тил үйрөнүүгө тоту куш менен кара чыйырчык гана эмес, таранчылар да жөндөмдүү келишет.

Азамат Абдраев
koom@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(4)
22.11.2011. 08:48 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
160
Катталган:
21-06-2011
Соӊку аракети:
17-04-2016 03:07
Жынысы:
Белгисиз
0
ooooo mii da, chyn ele basa alyshpait da
22.11.2011. 10:03 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
9
Катталган:
12-10-2011
Соӊку аракети:
04-12-2012 09:57
Жынысы:
Белгисиз
0
Жакшы пайдалуу макала экен.Рахмат!
25.11.2011. 14:04 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
304
Катталган:
23-10-2011
Соӊку аракети:
18-09-2018 19:50
Жынысы:
Белгисиз
0
аябай тетик болушат таранчылар
10.10.2012. 13:30 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
35
Катталган:
16-07-2012
Соӊку аракети:
10-04-2013 23:26
Жынысы:
Белгисиз
0
Оо таранчынын чыккынчылыгы эле болбосо жакшы экен :)
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: