Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ЖЕР ТИЛКЕНИ ТУУРА ПЛАНДАШТЫРУУ

№488 9-март - 15-март, 2012-ж.


Короо-жайы менен үй салууда алгач жер тилкени пландап алуу керек эмеспи. Жер тилкени үй, сарай, унаа коюучу жай, бак жана жашылча-жемиштерди өстүрүүчү аянттар үчүн кантип бөлүштүрсө туура болот? Шаар жана айыл жергесиндеги жер тилкесине короо-жай, үйдү пландаштыруу тууралуу сөзүбүздү төмөндө уласак.

ШААР ЖЕРГЕСИНДЕГИ ПЛАНДОО
Шаар жергесинде жер тилкенин аянты кичине болот. Анын үстүнө автоунаалардын кыймылы көп болгондуктан, үйдү көчөнүн боюна эмес, жер тилкесинин төр жагына салган дурус. Себеби унаалардан чыккан уулуу газдар, чаңдар үй ичин булгайт да, ден соолукка терс таасирин тийгизет. Ал эми чарбакананы (сарай, кампа) жана унаа коюучу жайды көчө жак тараптын бир жак бетине жайгаштырып, анын карама-каршы тарабына бак-дарактарды жана жер-жемиштерди өстүрүү үчүн аянтча бөлүштүргөн оң. Жер тардыгына байланыштуу жана улам жаңылап казып отурбай, сордуруп салууга ылайыктуу болушу үчүн даараткананы жол тарапка салган туура.

АЙЫЛ ЖЕРГЕСИНДЕГИ ПЛАНДОО
Айыл жергесинде жер тилкесинин аянты чоң жана автоунаа кыймылы аз болгондуктан, үйдү көчө жак тарапка салып, үйдүн карама каршысына чарбакана жана андан кийинки катарда мал кармоочу короону куруу керек. Мал кармоочу короого малдардын көчөгө чыгып-кирүүсү үчүн атайын өзүнчө жол болгону жакшы. Ошондой эле бак-дарактарды жана жер-жемиштерди өстүрүүчү аянтты мал аралап кетпегидей тосуу керек. Себеби жалбырагы желген, бутактарын мал кемирип салган мөмө-жемиш дарагынан жакшы түшүм ала албайсыз.

МӨМӨ-ЖЕМИШ ЖАНА ЖАШЫЛЧА-ЖЕМИШ АЯНТЫН ПЛАНДОО
Мөмө-жемиш дарактарын отургузуу үчүн төмөнкүлөрдү эске алуу зарыл:
Мөмө-жемиш дарагынын бийиктиги. Дарактар бийиктигине жараша 3 топко бөлүнөт. Бийиктигине жараша анын аянтын эсептеп, канча дарак отургузуу керек экенин тактап алууга болот. Дарак жакшы өсүп, мол түшүм бериши үчүн ага жетиштүү аянт бөлүү зарыл.
Бийик өсүүчү – 10-12 метрге чейинки 1 дарак 30 чарчы метр аянтты ээлегендей болушу шарт. Жөнөкөй тил менен айтканда, бактардын бир тилкедеги аралыгы 6 метр, ал эми эки тилкенин аралыгы 5 метр болушу зарыл.
Орто бийиктиктеги – 4-4,5 метрге чейинки ар бир дарак 20 чарчы метр аянтты ээлеши шарт.
Жапыз бойлуу (карлик) – 2,5 метрге чейинки ар бир дарак 3,75 чарчы метр аянтты ээлеши керек.
Жер тамдарда жашагандарга мөмө-жемиш дарактарын түрлөп отургузган жакшы. Ошондой эле жемиш дарактарынын орто бойлууларын тандоо зарыл. Себеби алар аянтты азыраак талап кылат жана түшүмдү 3-4 жылдан кийин эле бере баштайт. Бирок бул топтогу дарактарды жакшылап бакпаса, түшүмдүүлүк азайып кетет. Жапыз бойлууларга абдан көңүл буруп, бутап, тез-тез сугарып, жер семирткичтер менен азыктандырып туруу керек. Антпесе ооруларга чалдыгып, түшүмдүүлүгү төмөндөйт да, эрте куурап калат. Ал эми бийик өсүүчүлөр 5 жылдан кийин гана мөмө байлайт. Бийик өсүүчү дарактын бир артыкчылыгы, көп эмгекти талап кылбайт. Ооруларга жакшы туруштук берип, чыдамкай келет.

МӨМӨ-ЖЕМИШ ДАРАГЫН СОРТУНА ЖАРАША ОТУРГУЗУУ.
Дарактарды отургузууда мөмөсү көп колдонулуучу алма, өрүк, кара өрүк, алмурут, жаңгак, шабдалы, алча, жүзүм сыяктуу мөмө-жемиш дарактарын тандоо керек. Мында алма менен алмурутту тандоодо жайкы, күзгү жана кышкы сортуна көңүл буруңуз. Бул жыл бою витамин менен камсыз болуп туруу үчүн жана базардан мөмө-жемиш алып акча коротпоо үчүн пландоо керек. Мисалы, жайкы алма май-июнь айларында бышып калат да, күзгө чейин жесе болот. Ал эми күзгү алмалар жаңы жылга чейин жегенге жетсе, кеч күздө терилген кышкы алмалар кийинки жайга чейин сакталат.
Эрте бышкан сортторду үйгө жакын, андан кийин быша тургандарды короонун төр жагына отургузуу туура. Алча менен шабдалыны коңшунун жер тилкеси менен чектешкен бөлүккө тигип койсо болот. Ал эми жүзүмдү эшиктин алдына тирөөчтөрдү чатырча (беседка) түрүндө жасап, ошол жерге өстүрсө ыңгайлуу.
Жаңгакты короонун түндүк тарабынын бир бурчуна отургузуу сунушталат. Себеби ал бийик өскөндүктөн, жанындагы дарактарга көлөкөсү түшүп, мол түшүм беришине тоскоолдук жаратат.

БАДАЛ ТҮРКҮМҮНДӨГҮ ӨСҮМДҮКТӨР
Бадал түркүмүнө кирген карагат, дан куурай (малина) өсүмдүктөрү абдан пайдалуу болгондуктан, чарбачылыкта көп өстүрүлөт. Буларды короонун жээгине же мөмө-жемиш дарактарынын арасына катарлаш отургузуп койсо деле болот.

КООЗДУК БЕРҮҮЧҮ ДАРАКТАР ЖАНА ГҮЛДӨР
Кооздук үчүн отургузулган дарактарды көчө бойлото отургузуу туура. Ал эми гүлдөрдү үйдүн, жашылча-жемиш аянтынын жээгин бойлото отургузууга болот.

Эсиңизде болсун!
Дарактарды коңшуңуздун жер тилкеси менен чектешкен жерден 2 метр алыс отургузуңуз. Болбосо дарак өскөндө коңшуңуздун короосуна бутактары өтүп, нааразычылыктар жаралышы толук мүмкүн.

ЖАШЫЛЧА-ЖЕМИШТЕРДИ ӨСТҮРҮҮ
Мөмө-жемиш дарактары өсүп, мөмө берген убакка жеткенче жашылча-жемиштерди алардын аралыгындагы бош жерлерге өстүрө берүүгө болот. Качан дарактар чоңоюп, көлөкөлүү болуп калгандан кийин атайын бөлүнгөн аянтты иштетүүнү улантабыз. Жашылча-жемишке бөлүнгөн аянт жер тилкенин күнөстүү чыгыш бөлүгүндө болгону оң. Себеби эртең мененки саат 11ге чейинки тийген күндүн нуруна жашылча-жемиштер да абдан муктаж.

ЖАШЫЛЧА-ЖЕМИШТЕРДИ ӨСТҮРҮҮЧҮ АЯНТТЫ БӨЛҮШТҮРҮҮ
Жашылча-жемиштерди 4 бөлүккө бөлүп алуу туура:

1-бөлүк. Помидор, калемпир, баклажан, бадыраң.
2-бөлүк. Пияз, сабиз, сарымсак, кызылча, түрп, шалгам.
3-бөлүк. Картошка, капуста.
4-бөлүк. Ашкөк чөптөр.

“ЖАКШЫ КОШУНАЛАР”
Жашылча-жемиштерди ой келди отургуза берүү мол түшүм алууга мүмкүнчүлүк бербейт. Андыктан, жашылчачылардын тили менен айтканда, “жакшы кошуналарды” бири-биринен алыстатпаш керек.
Мисалы, картошка менен капустаны “жакшы кошуна” десек болот. Себеби капустанын жалбырактары чоң болуп, көлөкөсү менен жердеги нымдуулукту көпкө сактап, картошкага нымдуулукту түзүп берет. Ал эми картошканын жалбырагындагы жыт капустаны жашылчаларды жеген мите-курттардан сактайт. Ошондуктан бир сап картошка, бир сап капуста кылып тиксе жакшы.
Ушул сыяктуу эле сабиз менен пияздын кошуна болгону жакшы. Сабизди пааналаган чымындар пияздын жытына келе албайт, ал эми пияздын чымыны сабиздин жытынан качат.
Мындан сырткары сабиз менен ашкөктүн жыты эл кайда көчөт куртун өзүнө тартып турат. Жашылчалардын арасында эл кайда көчөт канчалык көп болсо, зыянкеч биттердин саны азаят. Ал эми картошка, баклажан жана помидорду жакын айдаганга болбойт. Себеби колорадо коңузу аталган үч жашылчанын жалбырагын жегенге ашык. Эң биринчи баклажандыкын жейт. Андан соң картошканыкын, анан помидордукуна өтөт.
Ашкабакты дарактын түбүнөн жарым метрче алыс айдап койсо, ал бакка жабышып жогору карай өсөт. Кийин ашкабак түйүлгөн кезде торчо баштыктарды кийгизип, бутактарга баштыкчаны байлап койсо болот. Бул жерди үнөмдүү пайдалануу үчүн жасалат.

МОЛ ТҮШҮМ АЛУУ ҮЧҮН ЭСИҢИЗГЕ ТҮЙҮП АЛЫҢЫЗ
Жаз келип, күн жылыгандан тартып 1 күндү да текке кетирбей жер айдоону баштаңыз. Айдап-себүү иштери кечеңдеп кетсе, жашылча- жемиштер толук жетилбей, түшүмдүүлүк начар болуп калат.
Жер ысыганда (колду топуракка салганда жылуулук сезилет) помидор, калемпир, баклажандын көчөттөрүн отургузуу туура. Көчөттөрдү жер ысыганда отургузуу жакшы түшүмдү камсыздайт. 40-60 күндүк көчөттөрдө 5-7 жалбырак өсүп калат.
Бакча жемиштери болгон коон, дарбызды күн абдан жылып калганда тигүү зарыл.
Пияз, шалгам, сарымсак, капуста, сабиз, кызылча жер жаңы жылый баштаганда эле өсө берет.
Үшүк жүрө турган болсо, эрте себилген жашылчалардын үстүн саман менен же клеёнка менен жаап коргоп калса болот.
Жогорудагы мөмө-жемиш дарактарын жана жашылча-жемиштерин туура пландоо боюнча өз кеңештери менен бөлүшкөн К.И.Скрябин атындагы Кыргыз улуттук агрардык университетинин токой чарбасы боюнча кафедрасынын доценти, биология илимдеринин кандидаты Кубанычбек Тургунбаевге жана өсүмдүктөрдү өстүрүүчүлүк жана коргоо кафедрасынын доценти, айыл чарба илимдеринин кандидаты Кызайым Эргешовага ыраазычылык билдиребиз.

Кубаныч Сыдыков
kenesh@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  2 
Комментарийлер(2)
12.03.2012. 21:17 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
71
Катталган:
30-01-2012
Соӊку аракети:
31-08-2016 22:37
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
0
Абдан пайдалуу кенештер экен чон рахмат,эми мал чарбачылыгы боюнча тагыраак айтканда мал багуу.эт сут багытындагы малдар ,малдын породалары.тоюттандыруу сырлары,сут багытындагы эчкиолер жонундо айтып берсениздер.Рахмат
14.03.2012. 06:16 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
52
Катталган:
09-04-2011
Соӊку аракети:
14-01-2018 15:54
Жынысы:
Белгисиз
0
рахмат
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: