Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

«ООГАН ЧЫЙЫРЧЫГЫН КӨРСӨҢӨР, ЖЫГА ЧАПКЫЛА ТАШ МЕНЕН!..»

№488 9-март - 15-март, 2012-ж.


Бир нече жылдан бери дыйкандар менен токойчулар “майна деген ооган чыйырчыгы айыл чарба жана канаттуулар дүйнөсүнө чоң зыян келтирүүдө” деп коңгуроо кагып келишет. Алардын айтымында, майналар мөмө-жемиштерди гана жеп тим болбостон, башка чымчыктардын жумурткаларын жеп, кырып жок кылууда. Буга илимпоздордун жообу кандай? Бүгүн бизде конокто кыргыз канаттууларынын акыркы кездеги “жылдызы” майна же бизче ала канат.

“МЕСТНЫЙ” БОЛУП АЛЫШТЫ
Майна же чегиртке чыйырчыгы – чыйырчыктар үй-бүлөсүнө таандык Түштүк Азиянын сан жагынан эң көп жайылган чымчыктарынын бири. Мекени Ооганстандан Шри-Ланкага чейинки Түштүк Азиянын тропикалык аймактары болсо да, Орто Азиядан тартып Индия, Ява аралдарына чейинки аймактарга жайылып кеткен. Учурда майналар Түштүк-Чыгыш Азияны да өздөштүрүү менен алек. Мындан тышкары Түштүк Африка, Израиль, Гавайи аралдары, Түндүк Америка жана Жаңы Зеландияга атайын көчүрүлүп, ийгиликтүү отурукташкан. Ошентсе да Орто Азия майналарга бейиш болду дешет.
Орто Азияга майналар өткөн кылымдын биринчи жарымында чегиртке издеп жылып отуруп өздөрү келишкен. Кыска убакыттын ичинде аймакта “местный” болуп алышты. Латынча “acridotheres” деген аты “чегирткеге аң уулоочу” деп которулса, “майна” сөзү фарсы тилинен алынган. Бизче “акылдуу, айлакер” дегенди билдирет.
Майналар экологиялык жактан абдан ийкемдүү келишет. Табияттын ар кандай шартына ыңгайлашкан. Адамдар жашаган аймактар болобу же чөл болобу, жемин таап жашап кете алышат. Мекени түштүк аймактар болсо да, учурда тоолуу Түндүк Кыргызстанда көбөйүп жатат.

ТОТУ КУШТАЙ ЭЛЕ БОЖУРАЙ АЛАТ
Узундугу 25 сантиметр, салмагы 150 грамм болгон бул чымчыктын канаттарынын узундугу 13-14 сантиметр келип, жайса 47 сантиметрге чейин жетет. Башы, моюну, канаты жана куйругу кара түстө болсо, ичи, канатынын айрым бөлүктөрү жана куйругунун учу ак. Денесинин калган бөлүгү күрөң-кочкул кызыл. Көзүнүн айланасында сары так орун алып, тумшугу менен буттары да сары. Табити эми укмуш. Кыймылдаган курт-кумурскалар жана мөмө-жемиштер менен азыктанат. Жайыттарда үй жаныбарларынын жондоруна конуп, терисинин алдындагы курттарды, шаарларда адамдардын тамак-аш калдыктары менен курсактарын кампайтып алат. Уяларын да уя курууга мүмкүн болгон дээрлик бардык жайлардан кездештирүүгө болот: сейил бактар, курулуш имараттары, сарайлар, чатырлар, ийиндер жана башка. Ал 40-50 жыл жашай алат.
Эрте жазда майналар эки-экиден жупташып, адатта, айыл чарба фермаларына жакын сарайлардын чатырларына уя салышат. Кара чыйырчык, таранчы, көгүчкөн сыяктуу канаттуулардын уяларын тартып алган учурлары да көп кездешет. Ургаачы майна 4-6 жумуртка тууп, алар 14-15 күндө балапанга айланат. Балапандары 25-күнү уядан учушат. Ушинтип күзгө чейин 2-3 ирет жумурткалашат. Анан күзүндө топ болуп чогулуп, кыштан чыгуунун айласын көрө башташат.
Кызыгы, майналардын интеллектуалдык деңгээли боз жако тоту куштарынын деңгээлиндей эле. Эгер үйрөтсө, башка канаттуулардын жана адамдардын кептерин кайталап, сөз курай алышат. Иранда майналарды капаста тоту куштардай эле кармашат.

“АЛА КАНАТ – ЖАРАТЫЛЫШЫБЫЗДЫН ДУШМАНЫ!”
Негизи, бул макаланын жазылышына бир абройлуу киши менен таанышып, пикир алышып калганым себеп болду. Кезинде партиялык кызматтарда иштеген, кийинчерээк министрдин орун басары болгон жана Бишкектин мэринин милдетин аркалаган ал ага “майна чымчыктарыбызды кырып койду” деп зээни кейиди. Анын айтып бергендерине орун берели.
– Майна деген канаттуу – жаратылыштын душманы. Ал канкор чымчык. Мурда Кыргызстанда жок болчу. Ал пайда болгондон бери чымчыктарыбызды кырып жок кылды. Мурда токойлор, сейил бактар чымчыктарга толуп, сайрагандарын уксаң, бир укмуш эле. Азыр андай жок, чымчыктар азайгандан азайып баратат. Ала канат мөмөлөрдү быша элегинде эле жеп коёт. Жүзүм, алма, алмурут, алча, өрүк калбады. Же балапан калбады. Чымчыктардын жумурткаларын да чокуп, соруп ичип коёт экен.
Өзбекстанда бул чымчыкты эчак эле кырып баштаган. Анткени майна алардын мөмө-жемиштерин, канаттууларын кырып салды да. Өлтүрүлгөн майналардын буттары үчүн бекер ок берилет. Майналар ушунчалык куу экен, азыр Кыргызстандын чек арасынан Өзбекстан тарапка өтпөй калышыптыр. Айтор, майна жаратылышка, айыл чарбага чоң зыян алып келүүдө. Ага каршы чара көрүш керек.

“ЧЫМЧЫКТАРДЫН ЖОГОЛУШУНА МАЙНА ЭМЕС, АДАМ КҮНӨӨЛҮҮ”
“Майна табиятка зыян келтирип жатат” деген кептерге окумуштуулар эмне дешет? Улуттук илимдер академиясынын Жер кыртышы-биологиялык институтунун зоология лабораториясынын ага илимий кызматкери, биология илимдеринин кандидаты Аскар Давлетбаков жооп берет.
– Ооган чыйырчыгы Кыргызстанга качан келген?
– Түштүк Кыргызстанга качан келгендигин так айтуу кыйын. Ал эми түндүк аймактар боюнча айтсак, Чүй өрөөнүндө ала канаттын уясы биринчи жолу 1973-жылы табылган.
– Мөмө-жемиштерди жеп, айыл чарбага зыян алып келип жатканы тууралуу коңгуроо кагылууда. “Башка канаттуулардын балапандарын жеп салууда” деген маалыматтар бар. Буларга эмне дей аласыз?
– Алча жана жүзүмдөрдү жеп зыян алып келип жатканы чын. Буга кошулам. Бирок башка канаттуулардын жок болуп баратканы ала канатка байланыштуу эмес. Адам өзү ушундай жаралган, эч качан күнөөсүн моюнга албайт, башка бирөөгө оодаргысы келет. Башка канаттуулардын, өзгөчө торгойлордун жоголушуна бак-дарактардын кыйылуусу себеп. Ошондой эле малдын өсүмдүктөрдүн баарын жеп салуусу да торгой сыяктуу чымчыктардын уя салбай, жоголуп баратышына таасирин тийгизип келет. Чымчыктардын жоголушуна майна эмес, адам күнөөлүү. Анткени адам ошол чымчыктар жашоочу бадал, бак-дарактардын баарын кыйып же малга жедирип жок кылууда. Биздин табиятка жасаган ушундай мамилебизден улам канаттуулар азайып, башка жактарга көчүп кетүүгө аргасыз болушууда. Ал эми майналар татаал шарттарда жашап кетүү жөндөмүнө ээ болгондуктан, жыл сайын көбөйүп жатат.
– Өзбекстанда майналар “эл душманы” деп жарыяланып, аларга каршы айыгышкан күрөш жүрүп жатканынан кабарыңыз болсо керек. Ошондуктан майналар ал жакка бут баспай калыптыр...
– Ооба, Өзбекстанда майналарга каршы күрөш жүрүп жатканын уккам. Чек арадан ары өтпөй калышы да мүмкүн. Анткени “кабатырлануу фактору” деген бар. Ушул жерден Европанын бир катар өлкөлөрүндө канаттууларга аң уулоо боюнча мисал айта кетейин. Атайын көлдөр бар, белгилүү бир күндөрү канаттууларды атып аң уулоого уруксат берилген. Калган күндөрү аларды атууга болбойт. Жөн гана суктанып, сүрөткө тартууга болот. Ошол атууга мүмкүн болгон күндөрү ал көлдөргө канаттуулар учуп келишпейт. Ал эми калган күндөрү массалык түрдө келишет.
– Билесизби, чарбачылдар майнаны жек көрүшөт. “Чет жерден келиптир, орусча айтканда, “чужой”. Анан дагы өзүмчүл, башка канаттууларды кырат” деп...
– Сен билесиңби, алар “чужой” эмес. Бул Жер шарында адам гана “чужой”. Анткени адам бардык жаныбарларды кырат, жейт, иштетет жана башка. Өзүмчүлдүк боюнча айтсам, канаттуулар эле эмес, бүт жаныбарлар арасында атаандашуу деген бар. Ар бир түр – эгоист. Ар бир түр өзүнүн гана укум-тукуму жашоосун, сакталып калуусун каалайт. Бул – табияттын мыйзамы.
– Түшүнүктүү деңизчи, бирок майналар башка чымчыктардын балапандарын жеп салат турбайбы. Мындай жырткыч канаттууну жоготуу керек эмеспи?
– Майналарга жырткычтык аракеттер мүнөздүү, бирок алар жырткыч эмес. Ооба, чабалекей, чыйырчык, торгой сыяктуу башка чымчыктардын балапандары менен жумурткаларын жешет. Бул нормалдуу эле көрүнүш.
– Демек, башка чымчыктардын жоголуп баратышы нормалдуу эле көрүнүшпү?
– Жок, түшүнсөң, майналар, мисалы, таранчыларды толугу менен жок кыла алышпайт. Андайга майналардын кудурети жетпейт.
– Айтыңызчы, деги алардын пайдасы барбы?
– Албетте. Ал зыян эле эмес, пайда да алып келет. Алсак, жайында дан эгиндери бышып жатканда алар жумурткалашат. Анан балапандарын багуу максатында чегирткелерге аң уулоого чыгып, дан эгиндерин чегиртке сыяктуу курт-кумурскалардан сакташат.
– Ошондо пайдасы көппү же зыяныбы?
– Эми мындай да. Сен айтып жаткан пайда же зыян деген түшүнүк адам үчүн болуп жатат. Мунун баарын адам ойлоп тапкан. Табиятта бир да түр адамга зыян алып келейин деп жашабайт.
– Кыргызстандын айыл чарбасыначы?
– Азырынча майналар айыл чарбанын №1- душманы деп жарыялана элек. Түштүктүн кээ бир аймактарында айыл өкмөттөрү өз алдынча күрөш жүргүзүшөт. Мамлекет акча бөлүп берсе, биз, окумуштуулар, майналар канчалык деңгээлде зыян келтирип жатканын иликтеп аныкташыбыз керек. Ошондон кийин гана кандайдыр бир тыянак чыгарууга болот. Сөз көп, бирок реалдуу зыяны аныктала элек. Аларды кырууга кеткен каражат алар келтирип жаткан зыяндан ашып кетиши мүмкүн.


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  2 
Комментарийлер(16)
12.03.2012. 10:14 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
8
Катталган:
03-06-2011
Соӊку аракети:
15-06-2018 13:04
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
0
жакшы маалымат экен, ар турдуу коз караш
12.03.2012. 14:07 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
209
Катталган:
19-01-2012
Соӊку аракети:
08-09-2014 23:05
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Жалал-Абад
0
Ото агрессивный канаттуу ушул ала канат. Кармасан ото ачуу ун мене чыйпылыктайт. Бир жылы 1 ала канаттын башына 5 сомдон толоп кырмай болушкан эле биз жакта. Жыйынтык бербеген корунот.
12.03.2012. 14:51 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
18
Катталган:
09-02-2012
Соӊку аракети:
29-10-2012 12:27
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
бишкек
0
Аскар тайкем бир болсо уйундо "ала канат" багат чамасы...анткени Аскар тайкем только жакшы,пайдалуу жактарын жазып коюптур бир жагынан кошулам экинчи жагынан кошулбайм тайкеме..бул "АЛА КАНАТ" ты корсонор таш менен жыга чапкыла себеби бул чымчыктар ото акылдуулар бирок зыяны коп чын эле парктарда ар турдуу сайрап турган чымчыктарды жана момо жемиштерди адамдын козунчо эле чукуп жеп салат,булар адамды тоготпойт кубаласан кайра эле артындан келип чукуп жей берет..
12.03.2012. 17:19 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
22
Катталган:
19-07-2011
Соӊку аракети:
06-12-2016 14:30
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
0
тимеле ала канаты жыга чапкыла дейт да ал да озунчо жан адамдарга салыштырганда зыяны алда канча аз чыныгы жырткыч мына биз, жыга чапкыла деген соз мн эле далилдеп койтабыз.
12.03.2012. 20:05 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
79
Катталган:
09-11-2011
Соӊку аракети:
02-12-2016 11:06
Жынысы:
Белгисиз
0
Олду эми ала канаттарга кун жок))
12.03.2012. 20:29 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
71
Катталган:
30-01-2012
Соӊку аракети:
31-08-2016 22:37
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
0
Ойлонуп башкача айтканда жети олчоп бир кесуу керек,экологиялык тен салмактуулукту бузуп албайлы,бирок да айтарым ала канаттын пайдасын коро элекмин ал эми зыянын кундо эле корууго болот
12.03.2012. 22:33 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
7
Катталган:
10-04-2008
Соӊку аракети:
24-09-2012 04:57
Жынысы:
Белгисиз
0
Тундук туштук дегени жаккан жок! Ошол окумушту соорой колума тушсо олорчо сабайт элем!
13.03.2012. 09:43 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
52
Катталган:
09-04-2011
Соӊку аракети:
14-01-2018 15:54
Жынысы:
Белгисиз
0
Создун маанисин тушунуш керек.
13.03.2012. 10:52 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
23
Катталган:
16-03-2011
Соӊку аракети:
22-09-2018 12:19
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
osh
0
ala kanatty koyo turalyda ala deputtardy bir jakty kylayly owolor bul chymchyka karaganda koburook ziyan alyp kelet :)))
13.03.2012. 11:09 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
202
Катталган:
17-03-2008
Соӊку аракети:
29-05-2017 09:11
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
0
Timon, :)
16.03.2012. 11:51 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
29
Катталган:
20-11-2010
Соӊку аракети:
19-09-2018 13:50
Жынысы:
Белгисиз
0
Timon, молодец жакшы оюн бар экен
13.03.2012. 16:21 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
26
Катталган:
13-11-2011
Соӊку аракети:
12-10-2012 23:23
Жынысы:
Белгисиз
0
Timon en tuuuura ha ha kowulam saga ala bula bolgon deputattardan ötkön jyrtky4 jok owolordu jyga 4abywybyz kerek birin4i iret
14.03.2012. 16:09 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
101
Катталган:
16-01-2012
Соӊку аракети:
15-03-2016 21:53
Жынысы:
Белгисиз
0
Мен бир окуяга кубоо болгом. Уядан таранчынын кызыл эт балапанын сууруп чыгып эки ала канат талашып жегенин коргом. Жардам бергенге кеч болуп калыптыр. Эки тарачы аларга алы келбей чырылдап учуп конуп журушот, аябай аягам байкуш таранчыларды. Кийин карасам ошол уяга оздору кирип алышыптыр. Ошол окуядан кийин ушул афган чыйырчыктарын жек кором.
14.03.2012. 21:17 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
3
Катталган:
24-02-2012
Соӊку аракети:
16-03-2014 02:21
Жынысы:
Белгисиз
0
Кара чыйырчыктарды эми кармасам башын үзө чабам мурда боорукер болуп кайуп жиберчелем.Эми билдин бул куу баштарды.
16.03.2012. 11:56 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
29
Катталган:
20-11-2010
Соӊку аракети:
19-09-2018 13:50
Жынысы:
Белгисиз
0
негизи ушул чымчыктын наоборот ошол дыйкандарга кереги бар, анткени бир гана авган чыйырчыгы Саранчага каршы чыга алат, андан башка 1 дагы канаттуу саранчаны кыра албайт. Корот элем бизге Россияга, Украинага келгендей саранча келсе анан дыйкандарын авган чыйырчыгына рахмат айтабы же кырабы...
16.03.2012. 17:43 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
51
Катталган:
14-04-2011
Соӊку аракети:
11-09-2014 20:12
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Кемин
0
Афганкалардын пайдасынан зыяны көп,курт жеген афганканы кайдан көрдүңөр эле. Жемиш, жүзүм анан байкуш местный момун чымчыктардын жумурутка-балапандарын жегенин эле көрүп жүрөм ушунча болуп. Биология илиминин кандидаты мамлекет акча бөлсө изилдейм, болбосо кыймылдабайм дегенине жол болсун. "Самапал" кандидаттардын бири да.
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: