Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ТОП ЖЫЛДЫЗДАРДЫН КЫРГЫЗЧА АТАЛЫШЫ КАНДАЙ?

№490 23-март - 29-март, 2012-ж.


АТАЛЫШТАРЫ МИФТЕРДЕН АЛЫНГАН
Баарыбызга белгилүү болгон 12 топ жылдыздын (зодиак белгилери) аталышы бар. Алардын 10уна ат байыркы гректер, ал эми экөөсүнө (Тараза, Суу куяр) башка элдер тарабынан ыйгарылган. Жылдыздардын аталып калуу тарыхы мифтерде кандай берилерин баамдап көрөлү.

Кой. Афаманта менен анын аялы Нефеланын (булуттардын Кудайы) Фрикс деген уулу, Гелла деген кызы болот. Кийин Афамантанын Ино деген аялы эки баланы өлтүрмөк болгондо аларды куткарып келүүгө Нефела алтын жүндүү койду жиберет. Качып баратышканда Гелла сууга кулап кетет. Фрикс койду Кудай Зевске арнап курмандыкка чалат да, Зевс койду асманга алып кетет.
Букачар. Кудай Зевс кардай аппак букачарга айланып, Финикиянын ханбийкеси Европаны уурдап кеткени айтылат. Топ жылдыз Зевс айланган букачардын кейпинен улам аталган экен.
Эгиздер. Кудай Зевстин Леда деген аялынан Кастор жана Полидевк аттуу эгиз баатыр уулдары болот. Салгылашта Кастор курман болот. Полидевк атасына "мени да түбөлүк жашоо мүмкүнчүлүгүнөн айры" деп кайрылат. Зевс аларды асманга жайгаштырат.
Бөйөн. Геракл сазда жашаган 9 баштуу жыланды өлтүргөнү жатканда бутуна бөйөн жабышат. Геракл бөйөндү дароо өлтүрөт. Аны Гера (Зевстин карындашы жана аялы) байкап калып, бөйөнгө ыраазы болуп асманга жайгаштырат.
Арстан. Бул топ жылдыз Гераклдын 12 баатырдыгынын биринин урматына аталат. Баатыр адамдардын үшүн алган зор арстанды колу менен муунтуп өлтүрөт.
Бийкеч. Көпчүлүк мифтерде бул топ жылдыз Кронос менен Реянын кызы, түшүмдүн Кудайы болгон Деметранын (Зевстин карындашы жана жубайы) урматына аталган делет.
Тараза. Бул топ жылдызга атты рим астрономдору ыйгарышкан. Мифтердин көбүндө топ жылдыз колуна тараза кармаган аялдын (акыйкаттын Кудайы Фемида болушу мүмкүн) кебетесин чагылдырат.
Чаян. Алп аңчы Орион Кудай Артемиданын жинине тийип коёт. Артемида чаянга "Орионду чагып өлтүр" деп буйруйт. Анан чаян эмгеги үчүн асманга жайгаштырылат.
Жаачы. Миф боюнча Геракл ууланган жебе менен кентавр (башы адамдыкындай, денеси аттыкындай жаныбар) Хиронду атып өлтүрөт. Кудайлар Хиронду асманга алып кетишет.
Текечер. Малдын пири Пан текеникиндей сакал, мүйүз, туякка ээ адам сымал болот. Ал Тифондон (100 баштуу желмогуз) качып келатып, дарыяга секирип башка жандыкка айланууну көздөйт. Бирок сууга түшкөндө суу үстүндөгү денеси текечердин кейпине, суу астындагы денеси балыктын куйругуна айланып калат. Анан ал асманга барып жайгашат.
Суу куяр. Байыркы шумерлерде бул топ жылдыз жерге суу берүүчү асман Кудайы Андын урматына аталып калган делет. Байыркы гректер болсо, Суу куяр жылдызы бир нече жөө жомоктордун каарманын чагылдырарын айтышкан. Мисалы, Олимптеги шарап куюучу боз улан Ганимедди.
Балык. Тифондон качып, сууга секирип балыкка айланган Афродита менен Эростун урматына аталат экен.


ТОП ЖЫЛДЫЗДАРДЫН КӨРҮНҮШҮ ЖАНА ЭЭЛЕГЕН АЯНТЫ
(сүрөттөрдө топ жылдыздардын негизги жылдыздары белгиленип көрсөтүлдү)


“КЫРГЫЗДАР ДА ТОП ЖЫЛДЫЗДАРДЫ БИЛИШКЕН”
"Топ жылдыздардын кыргызча аталышы барбы? Болсо кандай аталышка жана мифтерге ээ?" деген суроолорго жооп алуу максатында Кыргыз улуттук илимдер академиясынын тарых институтунун ага илимий кызматкери, доцент Рыскул Жолдошовго кайрылдык.
– Зодиак бул – бизче топ жылдыздар. Ар бир эл асмандагы топ жылдыздарды өздөрүнчө ар кандай аташкан жана алар туурасында мифтери бар. Кыргыздарга топ жылдыздардын аталышы европалыктардан 20-кылымда гана илим-билим менен кошо кирген. Негизи эле адамзаты, анын ичинде кыргыздардын ата-теги жылдыздарды өз жашоосунда колдонууну биздин доорго чейинки мезгилде эле билишкен. Алардын жайгашышына карап жер иштетип, көчүп-конуу, жол жүрүү убактысын белгилешкен. Жаздын качан келери, кыштын болору сыяктууларды да аныкташкан.

ТУУРА КОТОРУЛГАНБЫ?
3 топ жылдыздан башкаларынын которулушу, менимче, туура эле.
Водолейди бизде Суу куйду же Суу пери деп жүрүшөт. Көнөк деген да вариант бар. Бирок көнөк бул – тери идиш, жылдыздын аталышы жандууга байланыштуу болгондуктан, Суу куйгуч же Суу куяр деген оң.
Бөйөн менен Чаянды алсак, кыргызда бөйөн-чаян деген уулуу курт-кумурскалардын жалпы аталышы. Андыктан Бөйөн (Рак)дегенди Суу чаян, ал эми Чаянды (Скорпион) Кара курт же Курт чаян десек. Айрым маалыматтарда Бөйөн Саратан деп аталган.

АЙЫРМАЛАР
Топ жылдыздардын аталышы европалыктардан кирген деп айттык. Бирок алардын айрымдарын кыргыздар илгертен билип, өзүнчө ат коюшкан.
Эгиздер топ жылдызын кыргыздар көрүнүшүнө жараша Босого жылдыз деп да аташкан.
Букачар топ жылдызына караштуу майда топ жылдызды кыргыздар Үркөр (Плеяды) деп аташат. Үркөрдүн четиндеги үлпүлдөп өчүп-жанган жылдыз Үлпүлдөк жылдыз деп аталат.
Булар окумуштуу Алиаскар Байбосуновдун "Кыргыздардын жаратылыш жөнүндө элдик түшүнүгү" китебинде да изилдөөгө алынган.

МИФТЕРДЕ, ЧЫГАРМАЛАРДА...
Тараза топ жылдызы. Бул, негизи, Орион чоң топ жылдызындагы бөлүнүп турган 3 жылдыз (кыргыздар 3 жылдыз деп билишкен, илимде 4өө деп белгиленет). Кыргыздар бири дайыма ортодо бир орундан жылбай турса, берки экөө убакыттын жылышы менен өйдө-ылдый жылып турат (тараза табагы сымал) дешкен. Башка жылдыздарга салыштырмалуу эң кеч батат. Кыргыздын оозеки чыгармачылыгында көп колдонулат. Мисалы:

Тараза жылдыз батканча,
Таң агарып атканча...

Үркөр. Илгери Үркөрдүн Үлпүлдөк деген сулуу кызы болот. Аны 7 каракчы уурдап асманга качып кетишет. Үркөр Жетигенди (7 каракчыны) кууйт, Жетиген Алтын казык жылдызына жашынат. Ошондон бери Үркөр Жетигенди кууп жете албай келет экен.

Үркөр тууралуу ыр да бар:
Үркөр, үркөр, үч жылдыз,
Үркүп кайда барасың?
Жөө желимге барамын.
Жөө желимде эмнең бар?
Аштык айдаар уулум бар,
Жибек созор кызым бар.
Аштыгынан айдашам,
Жибегинен созушам...


"КУТ БИЛИМДЕ" КАНДАЙ АЙТЫЛАТ?
XI кылымда жашап кеткен Жусуп Баласагын бабабыздын гениалдуу "Кут билим" чыгармасына кайрылсак, анда топ жылдыздар тууралуу минтип жазганы бар:

Он эки топ жылдыз бар түнкү чакта,
Баарынын оруну бир жана башка.
Кой жылдыз Үркөр менен катар келет,
Эгиздер Саратан менен жакын жүрөт.
Артында Арстан, Буудай, Тараза бар,
Жаа менен Чаян жылдыз кошуналар.
Андан соң Теке, Көнөк, Балык келет,
Чыкканда түнкү асманга жарык берет...
Демек, чыгармада Букачар – Үркөр, Бөйөн – Саратан, Суу пери (Бийкеч) – Буудай, Жаачы – Жаа, Суу куярКөнөк деп берилген.
Демек, окурман, өзүңүз байкагандай, топ жылдыздардын аталышы боюнча ар түрдүү варианттар бар. Андыктан изилдөөлөргө, тактык киргизүүгө муктаж.

Канымжан Усупбекова
kenesh@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(1)
26.03.2012. 09:53 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
25
Катталган:
25-01-2012
Соӊку аракети:
08-12-2014 15:59
Жынысы:
Белгисиз
0
кызык экен
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: