Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

КЕРЭЭЗИ АТКАРЫЛБАЙ КАЛГАН СҮЙМӨНКУЛ

№330 27-февраль - 5-март, 2009-ж.


Келечекке алгачкы кадамдар

Улуу талант Сүймөнкул 1939-жылы 9-ноябрда азыркы Бишкек калаабыздан анча алыс эмес жердеги тоолуу Чоң-Таш айылында жарык дүйнөгө келген. Атасы Чокмор колунан көөрү төгүлгөн темир жана жыгач уста эле. Укмуштуудай ээрлерди жасап, өрүктөн комуз чаап, күү чертип, созолонтуп ыр ырдаган өнөрлүү адам болгон.

Сүймөнкулдун тунук булактан суу ичкен, көк шиберлүү талаада жүрүп мал кайтарган, балык кармоонун кызыгына баткан керемет балалык күндөрү өз айылында калган. Жүрөк менен кандын байланышы кандай болсо, искусство менен табияттын байланышы да дал ошондой эмеспи. Кыязы, Сүймөнкулдун балалык сезимдерине ошол кездеги табияттын кооз көрүнүшү өз таасирин тийгизип, анын сүрөтчүлүк талантына шык берип, ички сезимдерин ойготсо керек. Ошол себептүү “сүрөтчү болом” деген аруу тилеги менен 1953-жылы Фрунзедеги Сүрөтчүлөр окуу жайына кирип, 1958-жылы ийгиликтүү аяктаган. Ошол эле жылы Кыргыз ССРинин Министрлигинин көрсөтмөсү менен Ленинград (азыркы Санкт-Петербург) шаарындагы И.С.Репин атындагы Сүрөтчүлөр академиясына тапшырган. Аны 1964-жылы бүтүргөн. Өз жерине кайтып келген соң Сүрөтчүлөр окуу жайында иштеп баштап, 1967-жылы 27-ноябрда СССР сүрөтчүлөр Союзуна кабыл алынган.

Кино дүйнөсүнө карай ачылган жол

Бир көргөн нерсе көп учурларда эсте кала бербейт эмеспи. 1966-жылы чыгаан режиссёр Төлөмүш Океевдин “Бакайдын жайыты” аттуу алгачкы кинотасмасынын ачылышы болгону жаткан. Океевге бир бейтааныш жигит басып келип: “Кесибим сүрөтчү. Сиздин ушул кинотасмаңыз жөнүндө көп угуп жүрөм. Мүмкүн болсо, киргизип коёсузбу?”-дейт. Жүзүнөн нуру тамган, уялыңкы, узун бойлуу жигиттин өтүнүчүн режиссёр дароо орундатат. Ошол бойдон экөө көпкө чейин көрүшпөйт.

Бирок экинчи жолу да жолугушуу болот. “Кыргызфильм” студиясынын көркөм кеңешине жаш режиссёр Б.Шамшиев “Караш-караш” фильмине карата алгачкы актёрдук даярдыктарды көргөзүп жаткан болчу. Көркөм кеңештин курамында Төлөмүш Океев да бар эле. Экрандан киного тандалып алынган актёрлорду биринин артынан бирин көрсөтө башташат. Бир маалда Б.Шамшиев: ”Кунт коюп карап туруңуздар. Мына бул жигит башкы ролду аткарууга башкы талапкер”,- деп эскертет. Т.Океев башкача таңдана түшөт. Анткени кадрда баягы узун бойлуу, уялчаак бейтааныш жигит турган. Ал жигит С.Чокморов эле. “Режиссёр актёрлукка эч кандай тиешеси жок, кыймылы илең-салаң, үнү андан бетер жагымсыз жигитти башкы ролго дайындап жатабы?” деген кооптонуу отургандардын баарында пайда болот. Ошого карабай Шамшиев айтканынан кайтпай, ал жигитти башкы ролго бекитет. Көпчүлүк “тажрыйбасы жок ушул баладан эмне чыкмак эле?” деген ойдо калышат.
Жыл өтөт. Фильм экранга чыгат. Баягы Көркөм советте отургандарын кооптонуусу, чаң учкандай эле жок болот. Өзү актёр болбосо да, эң татаал ролду укмуштуудай сонун ойнойт. “Караш-караш” киносу Сүймөнкулга атак-даңк, биринин артынан бири чууруган ролдорду алып келүү менен бирге кино дүйнөсүнө кенен жол ачып берет.

Кино жана живопись

“Сүрөтчү менен киноактёрлук бул - өзү эки башка пландагы кызыгуу эмеспи? Бирине-бири тоскоол болбойбу?” деген суроолорго: “Жок, кыргыздар “эгерде сенин күлүгүң болсо, анда сен байсың” дешет. А менин бир эмес, эки күлүгүм бар. Ал «живопись жана кино». Мен эки эсе баймын” деп айтчу улуу сүрөткер.

Образдардагы эрдик

Кино тартылуу учурларында Сүймөнкул өз каарманынын бардык кооптуу жерлерин дублёрсуз өзү аткарган. Кинонун чындыкка жакын болуп чыгышы үчүн Чокморов жанын аяган эмес. Каскадёрлор кооптонуп аткарышпаган нерселерди өзү аткаруудан баш тартпаган. “Көк серек” фильмин тартуудагы алгачкы эпизоддордун биринде Сүймөнкул аткарган Ахангул көк жал карышкыр менен кармашып, жип менен байлап салуусу керек болгон. Байлаганда да эч кандай курал-жарактын жардамысыз. Карышкырды түптүз эле качырып барып байлап салуу оңой-олтоң иш эмес эле.
Бул эпизодду тартуунун алдында баарынын башы катат. Аңгыча Сүймөнкул өзү сунуш киргизип, «кабатыр болбогула, баарын өзүм жасайм» деп айтат. Ошентип, мал байлаган акырда кармашуу башталат. Бир аз тиктешкен соң карышкырды качырып кирет. Сүймөнкулдун ар бир кыймылы өмүр бою карышкырлар менен алышып жүргөн мергендикиндей сыяктанып, акыры бурчка такап туруп көк жалды чырмап байлап салат. Мындайды баатырдык эмес деп айтууга акыбыз жок.

«Оскарга» жеткен кыргыз

“Элестелип дүйнөгө бүт таркады,
Кыргыз өңү Чокморовдун өңүндөй...”,- деп Жолон акын жазгандай Сүймөнкул аткарган кинолор аркылуу кыргыз жүзү, кыргыз киносу бүт дүйнөгө таркабадыбы. Ал аткарган кинолор 1977-жылы Непал, Индия, Польша, Япония жана башка көптөгөн өлкөлөрдө көрсөтүлгөн. 1975-жылы “Көк серек” фильми АКШ киноакадемиясынын «Оскар» сыйлыгынын “Чет элдик мыкты фильм” деген наамына талапкер болгон. 1977-жылы бул сыйлык дүйнөгө белгилүү режиссёр Акиро Куросава (Япония) тарткан “Дерсу Узала” фильмине ыйгарылган. С.Чокморов бул фильмде да роль аткарган.

Жаралбай калган образдар

Сүймөнкулдун көп пландары ишке ашпай калган. 1980-жылы ооруп калар алдында: “Менин 12 жылда жараткан чыгармаларым бул башталышы гана, чоң нерселер алдыда. Жок дегенде ортолоп барсам көп иш жараткан болор элем”,- деп көп кайталачу. Эгерде ден соолугу болуп бардык ою ишке ашканда, балким, кыргыз киносу Азия киносу менен бирге дүйнөлүк аренада алдыңкы орундардын ээси болмок. “Дагы кимдердин образын жараткыңыз келет?” деген суроолорго Манастын, Чыңгызхандын образдарын жараткысы келерин эч жашырчу эмес. Анан дагы Че Геваранын образын жаратууну тилек кылып жүрчү экен. Чыңгызхандын образы тууралуу, «азиаттын ролун азиат гана ойной алат» деп көп кайталачу.
Белгилүү япондук режиссёр Акиро Куросава: “С.Чокморов дүйнөлүк масштабдагы актёр”, - деп айтып, аны ааламга даңкы кеткен актёр Мифуне менен бирге киного тартууга чакырган. Бирок жабышып кетпей койгон оорунун айынан Мифуне менен ат салыша албай калган. Кинолордон катуу жапа чеккендиктен бөйрөгү иштебей калган. 9 жыл ичинде 55 жолу оор операцияга туш болуп, адам көтөрө алгыс азапты башынан өткөргөн.

Сүймөнкулдун керээзи

Керээз – адам өлөр алдында айтылган акыркы сөзү. Өмүрдүн, жашоонун эң таттуулугуна ынанып, жылдызы өчүп баратканда “эх, дүйнө!” деп кайгы менен сүйүнүчүнө күйүнүп, жарык дүйнө менен коштошууга кылган камылгасы.

“Жараткан эмгектеримди, сүрөттөрүмдү сактагыла, талаага таштабагыла. Алар элдин байлыгы катары эсептелсин. Кийинки муундарга калтырган белегим болсун. Бардыгын устаканамда калтырдым”. Бул сөздөр эң улуу кыргыз уулдарынын биринин калтырган керээзи эле. Көзү өткөн адамдын керээзин аткаруу тирүүлөрдүн милдети эмеспи. Биз өз милдетибизди канчалык аткара алдык? Анын устаканасы каралбай калган. Көз жумганына 17 жылдын жүзү болсо да, эстелиги тургузула элек. “Эстелик тургузулсун” деген буйруктун чыкканынан бери көп убакыт өтүп, эстелик тургузулчу жер анык болсо да, алигиче жыйынтык жок. Бул өлкө бийлигине, элибизге жана искусство адамдарына аябай эле уят иш. Улуттук банктын С.Чокморовдун элеси түшүрүлгөн 5000 сомдук банкнотту чыгаруусу анын улуулугун, кайталангыс инсан экенин далилдеп турбайбы.

Алган сыйлыктары

  • СССРдин Эл артисти, Кыргыз Эл сүрөтчүсү, Спорт чебери Сүймөнкул Чокморов эмгегинин артында көптөгөн сыйлыктарга ээ болгон:
  • Тартылган ролдору үчүн Бүткүл Союздук кинофестивалдарында “Эркектин эң мыкты ролу” наамын беш жолу жеңип алган.
  • Орто Азия кинофестивалында “Тоо бүркүтү” наамы (Казакстан,1969-жыл);
  • “Жамийла” фильминдеги образы үчүн сыйлык (Франция, 1970-жыл);
  • Локарно Эл аралык кинофестивалда “Көк серек” фильминдеги ролу үчүн баш байге (Швейцария,1974-жыл);
  • Дели шаарындагы кинофестивалда “Көк серек” фильми менен баш байге (Индия, 1975-жыл);
  • Чикагодо “Көк серек” фильми менен баш байге (АКШ, 1977-жыл);
  • “Дамасктын күмүш кылычы” сыйлыгы (Сирия, 1981-жыл).

Залкарбек Карабалаев
koom@super.kg

(Макаладагы маалыматтар Н.Чокморовдун «Өчпөс жылдыз» китебинен алынды).



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: