Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

КЫРГЫЗСТАНДА АК ИЛБИРСТИН САНЫ 400гө ЖЕТПЕЙТ

№498 18-май-24-май, 2012-ж.


Илбирстин эмне үчүн куйругу узун, билесизби? Куйругу аскаларда тең салмактуулукту сактап, кулап кетпеши үчүн жардам берет. Кыштын ызгаардуу суугунда мурдун жаап сууктан коргойт. "Жаныбарлар дүйнөсүндө" рубрикабыздын бүгүнкү коногу – сейрек жана табышмактуу илбирс.

КЫЗЫКТУУ ФАКТЫЛАР

  • Дүйнөнүн көпчүлүк зоопарктарында колдо көбөйтүшөт. Учурда ал зоопарктарда илбирстин саны 700дөн кем эмес.
  • Илбирс тууралуу көптөгөн көркөм жана даректүү фильмдер тартылган. Алар «Жашоо үчүн күрөш. Илбирстин тоолору» (Монголия, 1994), «Илбирс: мифтер жана чындыктар» (Англия, 2007) , «Илбирсти издей» (АКШ, 2007). Бизде Төлөмүш Океевдин «Ак илбирстин тукуму» деген тасмасы кеңири белгилүү.
  • 2009-жылы 28-августта «Аpple» компаниясы «Илбирс» («Snow Leopard») аттуу программалык камсыздоо чыгарышкан.
  • Илбирстин сөлөкөтүн Татарстан менен Хакасиянын жана Бишкек, Алматы, Самарканд шаарларынын гербдеринен кездештирүүгө болот.
  • Советтер союзу учурунда мыкты альпинисттерге «Ак барс» наамы берилчү.

ЫЛДАМ + БАРС = ИЛБИРС
Илбирс (латынча Panthera uncia) – мышыктар үй-бүлөсүндөгү чоң жырткыч сүт эмүүчү. Ичке, узун, ийкем денеси, денесине салыштырмалуу кыскараак буту, анча чоң эмес башы жана абдан узун куйругу менен айырмаланат. Куйругу менен бирге узундугу 200-300 сантиметр, салмагы 55 килограммга чейин. Терисинин түсү ачык бозомук, көк шакек сымал жана туташ кара тактар менен капталган. Мекени – Орто Азия. Илбирстер деңиз деңгээлинен 3000-4000 метр бийиктикте жайгашкан, жашынууга ыңгайлуу, аска-зоолуу, жарлуу жана анча чоң эмес бадалдуу тоолорду байырлашат.
Токойлуу жерлерге тоого кар калың жааган учурда же бир өрөөндөн экинчисине көчкөндө түшөт. Түрк тилине тектеш тилдерде бул жаныбарды барс деп аташчу. Кийин «ил» уңгусу кошулуп (ылдам, бат деген мааниде) кошулуп, илбирс аталып калган.

ЖЕКЕ ЖАШООСУ
Илбирстер күүгүмдө жана таңда активдүү келишет. Кууту февраль-мартка туш келип, 98-103 күндөн кийин 1-3 (чанда 5ке чейин) мый тууйт. Ургаачысы 2 жылда бир жолу гана тууп, балдарын 2-3 жыл ээрчитип жүрүп жем таап жегенди үйрөтөт. Ургаачысы эки жашында жетилет.
Жактырып, аңчылык кылып жегени – тоо эчки, аркар, суур, коён, улар. Кийиктердин саны азайганынан илбирстин малга кол салган учурлары кездешүүдө. Адамга кол салган учуру катталган эмес. Ошондой эле алардын кутурма жана котур ооруларынан жабыркай турганы белгилүү, бирок толук изилденген эмес.

БИЗДЕ ИЛБИРС КЕСКИН ТҮРДӨ АЗАЮУДА
XIX кылымдын аягынан тартып, Кыргызстанда илбирске аңчылык кылууга тыюу салынбагандыктан, анын саны кескин азайып кеткен. 1948-жылдан тартып, ага аңчылык кылууга тыюу салынган. Бирок атайын лицензия менен зооэкспорт үчүн илбирс кармоо улана берген. 80-жылдарга чейин илбирсти тирүү кармап, зоопаркка өткөргөн чабандар мамлекеттик аңчылык уюмдарынан материалдык сыйлык алып турган. Ошол учурдагы кармалган Кыргызстандын илбирстери учурдагы дүйнөлүк зоопарктардагы илбирстердин негизги санын түзөт. Өлкөдөгү кой чарбасынын өнүгүшү жана тоолорду өздөштүрүү жапайы туяктуу жаныбарлардын жашаган аймагын тарытты. Ошондуктан алардын саны кескин кыскарды. Тоо кийиктеринин санынын азайышы менен илбирстин да саны кыскарды. 90-жылдардагы экономикалык кризистин учурунда браконьерлер көбөйүп, илбирстин терисин сатуу күчөгөн. Илбирс Кыргызстандагы жана Эл аралык Кызыл китепке киргизилген. 1975-жылдан бери Кыргызстандын өзгөчө коргоого алынган жаныбарларынын тизмесинде.

400ДӨЙ ГАНА ИЛБИРС КАЛГАН
"Сары-Челек", "Беш-Арал", "Нарын", "Каратал-Жапырык", 1995-жылы ушул түрдү сактоо үчүн уюшулган "Сарычат-Ээрташ" коруктарынын аймактарында, ошондой эле "Ала-Арча", "Каракол" жана "Чоң-Кемин" улуттук жаратылыш сейил бактарында коргоого алынган. Учурда илбирсти коргоо боюнча Эл аралык илбирсти коргоо «SLT» фонду жана Германия тарабынан каржыланган «NABU» уюму Кыргызстанда илбирсти коргоо боюнча долбоорлордун үстүндө иш алып барат. Советтик окумуштуулардын өткөн кылымдагы болжолдуу чыгарган саны боюнча, Кыргызстанда 1980-жылдардын башталышына чейин илбирстин жалпы саны 600дөн 1400гө чейин жеткен.
Акыркы 20 жылда Кыргызстанда бул түрдүн саны болжолдуу 2-3 эсеге азайган жана азаюусу уланып жатат. Азыркы убакта өлкөдө бул түрдүн саны 400дөн ашпайт. Учурда илбирстин популяциясынын эң тыгыз көрсөткүчтөрү Борбордук Тянь-Шань менен Ички Тянь-Шандын чек арасында белгиленген. Акыркы илимий изилдөөлөр Алайда илбирстин санынын кескин кыскарганын тастыктады. Батыш Тянь-Шандагы санын аныктоо үчүн илимий экспедициялар уюшулушу зарыл.

«ИЛБИРСТИН ТЕРИСИН КЕРЕГЕГЕ ИЛБЕЙ ЭЛЕ КОЮШСА!..»
Илбирс тууралуу биз таппаган суроолорго «SLT» Эл аралык илбирсти сактоо боюнча уюмунун Кыргызстандагы өкүлчүлүгүнүн координатору Кубанычбек Жумабаевди кепке тарттык.

– Алгач өзүңүз тууралуу айта кетсеңиз...
– Мен Тоң районуна караштуу Төрт-Күл айылынын кулунумун. Ж.Баласагын атындагы КУУнун экология факультетин жана Кыргыз илимдер академиясынын биология институтунун аспирантурасын, Норвегия табигый илимдер университетин аяктагам. Азыр Борбордук жана Ички Тянь-Шандагы жоголуу коркунучунда турган жапайы сүт эмүүчүлөрдү изилдеп жүргөн кезим.

– Илбирстерди сырткы түспөлүнөн айырмаласа болобу?
– Терисиндеги темгилдери уникалдуу. Ар бир илбирстин терисиндеги темгилдери башкасында кайталанбайт. Өзгөчөлүгү бар, айырмалоо оңой.

– Ак илбирстин тукуму жоголуп кетүү коркунучунда турат. Ага эмне таасир этүүдө?
– Көптөгөн факторлор таасир этүүдө. Азыр капкан салып терисин саткандар азайып калса да, башка жаңы коркунучтар пайда болду. Илбирс мекендеген тоолуу аймактарда кен казуу иштери башталып, чөйрөсү бузулууда. Илбирстин өз-өзүнчө майда жер-жерлерге чачырап кетүү коркунучу пайда болду.

– Браконьерликке каршы биздеги жана дүйнөдөгү мыйзам ченемдер тууралуу айта кетсеңиз...
– Илбирс жашаган ар өлкөнүн өз мыйзамдары бар. Кытайда илбирсти өлтүргөнү үчүн күнөөлүүлөрдүн 20 жылга чейин түрмөгө кесилип кеткен учурлары болгон. Бизде илбирсти атканы үчүн мамлекеттик айып учурда 199 миң 640 сомду түзөт. Ошондой эле учурда илбирсти аткан адам 3 жылга чейин жоопко тартылышы мүмкүн. Бирок, тилекке каршы, биздин экс-ажолорубуз өздөрү мыйзамдарды бузган учурлары болгон. Аскар Акаев убагында Кытай Эл Республикасынын төрагасына эки илбирс тартуу кылган. Ал эми Курманбек Бакиевдин үй-бүлөлүк зоопаркынан 3 илбирстин баласы табылган.

– Жакында эле "Сарычат-Ээрташ" коругуна комиссия менен болгон сапар жигердүү болдубу?
– Кыргызстандагы илбирс эң көп байырлаган "Сарычат-Ээрташ" коругунун маанилүү бөлүгү кен казуучу "Кумтөр" компаниясына геологиялык чалгындоого лицензия аркылуу берилип кеткен. Депутаттык комиссиянын мүчөлөрү менен барып, ал жерди көрүп келдик. Комиссия ал кадамды мыйзамсыз деп таап, лицензиянын мөөнөтүн ары узартпайт деп терең ишенип, комиссиянын ишинин жыйынтыгын күтүп жатабыз.

– Аңчылыктан нан таап жегендер бар. Алар кантет?
– Жаратылышты коргоо жергиликтүү элге пайда алып келгенде эл аны өзү коргой баштайт. Биз акырындап ошого жетишибиз керек. Илбирсти атып, терисин мыйзамсыз сатуу менен акча табууну көздөбөй, ошол эле илбирстин жаратылыштагы калтырган белгилерин, чөйрөсүн, изин же жаныбардын өзүн четтен келген туристке көргөзүү менен акча тапса болот. Мындай практика көп өлкөлөрдө ишке ашырылып жатат. Бул бир жолу эмес, туруктуу пайда алып келет жана жаратылышка зыянын тийгизбейт.

– Илбирсти коргоо боюнча окурмандарга кайрылууңуз бардыр...
– Илбирсти коргоо үчүн биз анын учурдагы Кыргызстандагы жалпы абалын так аныкташыбыз керек. Тилекке каршы, бизде бардык кыргыз тоо кыркаларына илимий экспедицияларды уюштурууга мүмкүнчүлүгүбүз чектелүү. Окурмандар илбирс көргөн же ал тууралуу уккан маалыматтарын биз менен 0 (773), (558) 40-42-44 номери аркылуу бөлүшсө, эң жакшы болор эле. Мен СССР учурунда илбирс кармап терисин саткан адамдар менен көп жолуктум. Баары эле илбирс терисинен тапкан пайда туруктуу болбогонун айтышат. Дегеле кыргызда «мышык өлтүрүүнүн каргышы чоң» деп айтылат. Капканга балдарын ээрчиткен эне илбирстер көп түшөт. Эне илбирстин капканга түшкөнүнүн айынан тоодо 2-3 илбирс баласы ачкадан өлөт. Ушул жерден КТРКга да кайрылып кетет элем, көрсөтүүлөрдө илбирс териси илинген сахнаны колдонуудан баш тартышса жакшы болот эле. Эфирде керегеге 2-3 илбирстин терисин кере илип коюп манасчыларга манас айттырышат. Экологдор илбирсти «жоголуп кетет» деп коңгуроо каксак, телеканалдар, тескерисинче, антижарнама жасашат. Жаратылышка аяр мамиле кылчу учур келди.

Аксуубай Жуматаев
koom@super.kg



Кыргызстанда ак илбирстин саны 400гө жетпейт

"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(8)
Super TV
18.05.2012. 23:45 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
65
Катталган:
01-04-2010
Соӊку аракети:
12-10-2017 09:32
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Санкт-Петербург
0
мен кечээ эле Чынгыз Айтматовдун бул жаныбалар жонундогу чыгамасын окудум эле
Super TV
21.05.2012. 02:58 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
111
Катталган:
09-08-2011
Соӊку аракети:
25-10-2016 05:30
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
New York
0
Ilbirs abdan suluu jakwi janibar kelgile korgoilu ani
21.05.2012. 10:17 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
6
Катталган:
04-06-2011
Соӊку аракети:
16-06-2014 17:44
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Urumqi
0
Урматтуу Кубанычбек Жумалиев!
2012 - жылы Кыргызстанда илбирстерди сактоо максатында илимий конференция отот деп уктум эле, ошо туурасында маалыматты кандай алууга болот.
Super TV
21.05.2012. 14:15 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
106
Катталган:
27-09-2011
Соӊку аракети:
27-07-2014 01:14
Жынысы:
Белгисиз
0
Kubanychbek, azamatsyn! Chynygy kesibindi suigon adam ekensin, ishterine iigilik. Abdan kyzyktuu maek boluptur.
Super TV
21.05.2012. 19:21 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
96
Катталган:
03-07-2009
Соӊку аракети:
27-08-2018 21:45
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Улуу Кыргыз Дөөлөтү Ордо Балык шаары
0
Мен кызыккан жакшы көргөн жаныбар!!!
21.05.2012. 19:22 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
96
Катталган:
03-07-2009
Соӊку аракети:
27-08-2018 21:45
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Улуу Кыргыз Дөөлөтү Ордо Балык шаары
0
Мен кызыккан жакшы көргөн жаныбар!!!


http://www.super.kg/media/?type=video&id=62319
Super TV
28.05.2012. 12:14 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
5
Катталган:
27-05-2012
Соӊку аракети:
19-06-2012 08:50
Жынысы:
Белгисиз
0
Кубаныч байкенин уй булосунун копчулугу Биология илимдерине кызыккан адамдар. Иниси да Биология бойунча олимпядага барат.Дагы коптогон ийгиликтерди жарата беришинизге тилектешпиз!
Super TV
29.05.2012. 18:12 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
111
Катталган:
21-03-2012
Соӊку аракети:
19-07-2018 02:01
Жынысы:
Белгисиз
0
"Окуу окуу жана окуу" деп бекер айтылган эмес. Уккун эле келет,билимдуу болгон учун баарын жакшынакай тушундуруп берди. Кубанычка чон рахмат, кызыктуу маек куруп бериптир. Ишине чоон ийгиликтерди каалайм.
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: