Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

Кожоке Мамбеталиев: «ТУТКУНДА МАЛДАЙ ОТТОП ЖҮРҮП АМАН КАЛГАМ»

№341 15-21-май, 2009-ж.


Адамзатка бүлүк салып, Улуу Ата Мекендик согуш деген ат менен тарыхта калган алаамат тууралуу кимдер гана билбейт. Ошол кан күйгөн алааматтын катышуучусу, тагдыры татаал Кожоке Мамбеталиев Германиядагы Түркстан легионунда аргасыз кызмат кылып, насип буюруп, мекенине аман-эсен кайтып келгенин айтып отурду. Учурда Кожоке ата Талас районунун Арал айылынын тургуну, 92 жашта. Анда кеп башынан болсун...

«Жаштыгым туткунда өттү»

Канчалаган мүшкүлдү башынан өткөрүп, жашы кылымга таяп калган Кожоке аксакал курагына карабай жаш жигиттей тамаша чалып, анан көзүн жумуп алып башынан өткөн кайталангыс тарыхын айтып берди.

– Мен 1918-жылы туулгам. 1941-жылы 21 жашымда каргашалуу согуш чыгып, өзүм курактуулар менен чогуу согушка аттандым. “Чү” дегенде эле курчоодо калып, туткунга түштүм. Ошону менен 44-жылдын күзүнө чейин 3 жыл бою немистердин колунда жүрдүм. Алгач барганда адам чыдагыс кордуктарга туш болдук. Эртеден кечке камакта жатабыз, анан күндө бир маал бизди мал жайгансып көк чөпкө коё берет. Кавказдык жигиттер чырмоок, чалкан сыяктуу ачкыл чөптөрдү жакшы көрүшөт экен. Көпчүлүгү ошондон ичтери өтүп, бүк түшүп эле өлүп калып жатышты. Өлгөндөрдүн сөөктөрүн белгисиз жакка машинага жүктөп кетише турган.
Өлбөстүн күнүн көрүп, мен каакымдан күндө бир тутамдан терип жейм. Байкасам сүттүү болот экен. Ошону менен өзөк жалгап, бир жума жашадык. Андан кийин гана тамак бере башташты. Бир күндө бир маал картөшкөсү жуулбаган, топурагы аралашкан атала сыяктуу шорподон бир чыны, 200 грамм нан берилет. Аны дагы идиш жеткендер ичет, жетпегендер калат.
Ошентип жүрүп тирүү калгандарды малайлыкка бөлүштүрө башташты. Чыгыш Германияда Барцлейн деген чоң станция бар эле. Анын жанында чакан кыштактагы бир кемпирдин колунда малайлыкта жүрдүм. Кемпирдин 2 уулу тең аскер адамы экен. Туткундардан 2 украин кыз, 1 поляк киши болуп ошол кемпирдин колунда иштейбиз.
Менин жумушум кемпирдин 40ка жакын уюн, 4-5 жылкысын багуу эле. Бир күнү учкуч баласы өргүүдөн келди. Кудай бетин салбасын, торопой, каз-өрдөктөрдү боо-боо кылып сойдук. Баягы 2 кыз тамак жасашып, чала мүлжүнгөн сөөктөрдү бизге алып келишет. Аны поляк экөөбүз мүлжүйбүз.
– Аттарды жакшы тазала, кожоюн аттарын жакшы көрөт, - деп калды бир күнү поляк.
Өмүр бою ат менен жүргөн жаным аттарды щётка менен туяктарына чейин аябай тазаладым. Менин бул кызматым аларга аябай жакты көрүнөт. Аткананы кыдырып көрүшүп, аябай сүйүнүштү.
– Мобу кара келгенден бери мал оңолду, - деди карындашы мени көрсөтүп.
– Анда мунун курсагын тойгузуп, кийимин жакшы карагыла. Булар Мухаммеддин үмөттөрү, малды жакшы көрүшөт. Жакында булардын баарынын бизге кул болоруна аз калды, – деп басып кетти.
Мен сөздөрүн түшүнгөнгө жарап калган элем. Ичимден «атаңдын башы, кул болгонду көрсөтөм силерге!» деп сөгүп калдым.

«Мен мусулманмын»

– Бир жолу кемпирдин уулу менен түрк улутундагы офицер келди. Узун бойлуу, үстүндө кители бар, кара торусунан келген, мурду коңкойгон неме экен.
– Сен кимсиң? - деди маңдайыма келип.
– Мусулманмын, - дедим.
– Күмөнүм бар.
– Лаа иллаха иллала, Мухаммадур расулалла, - деп аны ишендириш үчүн келме келтирип жибердим. Тиги мени таң кала тиктеп калды да, дароо «Ассалоому алейкум» деп кош колдоп салам берди.
Ал менин толук аты-жөнүмдү жазып алды да, «кийинчерээк Берлинге алып кетем» деп убада кылды. Арадан бир нече ай өттү. Бир күнү сырттан бирөөлөрдүн мен тууралуу сүйлөшкөндөрүн угуп калып эшикке чыксам, баягы түрк кожойке кемпир менен сүйлөшүп туруптур.
– Канча жылдан бери мамлекетке эт-сүт төгүп келе жатам. Эмнеге менден бир малайды аядыңар, башкасын таппай калдыңарбы? - деп кемпир нааразы болуп жаткан экен.
– Бул жигит бизге керек. Сизге 1 эмес, 3 малай алып келебиз, - деди.
Айтор, алдап-соолоп жатып, мени Берлинге алып кетти. Ошол жерден Мустафа Чокаев деген адам менен тааныштым. Көрсө, немистердин колуна түшкөн мусулман туткундардын баары ошол кишиге жөнөтүлчү экен. Аны көрөрүм менен биртуугандарымды көргөндөй эреркей түштүм. Ал киши менин саламыма алик ала мени тиктеп калды.
– Кыргызсыңба?
– Так өзү гой...
– А жарайсың бауырым, адам бол! –деген ал киши мени жактыра тиктеп калды.

«Туткундагы кыргыздарга жардамым...»

– Аз убакыттан кийин эле мени немистик офицерлер окуусуна жиберишти. 3 ай ал жерде окуп, “кенже лейтенант” (унтер офицер) деген наам берип, кызыл короздой кылып кийинтип чыгарышты. Анан кызматтык машина, жансакчы беришип, туткундарды кабыл алып, бөлүштүрүүчү кызматка орноштурушту. “Кулда кулак жок” дегендей иштеп калдым.
Ал жерде кадимки Азамат Алтай “Азаттык” радиосунда иштеп, аны менен катар «Биз Алла менен!» деген журнал чыгарчу. 2 жыл бою ал адамга дагы жардамдашып, иштерибиз тууралуу маалымат берип турдум. Бир күнү туткундарды жоокерлердин коштоосунда лагерге алып баратсам, арасында биздин райондон мен тааныган Акимбай, Орозобай, Кыялбек деген жигиттер жүрөт. Кара көз айнекчен болгонум үчүн алар мени таанышкан жок. Канчалык жандарына барып кучактап алгым келип турса да бара албадым. Анткени менин үстүмдөн да немис жоокерлери карап турчу. Кийин эбин таап, таанышып алдым. Ал тургай Орозобайды арабакеч, Акимбайды курал-жарак сакталган кампага кароолчу, Кыялбекти өзүмө жардамчы кылып алдым.
Бир күнү дагы туткундарды кабыл алып жатсам, арасынан «Кожоке» деп эле бирөө бышактап ыйлап жатат. Көрсө, менин айылдашым Төлө деген жигит экен. Көрө калып эле «жаагың сын!» деп кыйкырыпмын. Немистер «жердеш экенибизди билип коёбу» деп чочудум да. Ошол замат немис жоокер чуркап келди.
– Эмне деп жатат? - деди.
– Билбейм, акылынан айныган неме көрүнөт, - десем ишенип калдыбы, ары басып кетти.
Кийинчерээк аны эптеп алып чыгып, колбаса чыгарчу цехке орноштурдум. Кийин Мустафа мага дайындаган Жумабай деген көлдүк жигитти өзүмө шоопур кылып алдым.
Ушундай күндөрдү башыбыздан өткөрүп жаттык. Ошентип жүргөн күндөрдө “биздикилер Берлинге жакындап калышты” деген кеп уктук. Төрт кыргыз, унтер офицерлер чогулдук. Мен «болду кетем, мындан ары чыдай албайм, атса атып салышсын. Таластагы апамды, биртуугандарымды көрүп, сөөгүм ошол жакта калса болду» дедим. Өзүм куткарган балдарды чогултуп, «камынгыла, жолго чыгабыз, үйгө кетебиз!» дедим. Алар мага ишенбегендей карап, камына башташты. Батальондун командирин алдап, чыгыш фронтуна жөнөп калдык. “Кырк жыл согуш болсо да ажалы жок жигит өлбөйт” дегендей, ит көрбөгөн кордукту көрүп отуруп, айтор, мекенибизге келдик.

«25 жыл түрмөдө...»

– Мени тооруган кырсык ошол менен эле бүткөн жок. Туткунда жүрүп келгеним аз келгенсип, өз мекенимде түрмөгө отурдум. Ал окуя мындай болду. Мени тиги жакта жүргөндө менин котормочум болуп иштеген Калдарбек деген жигит бар болчу. Мени менен 3 жылча иштеген. Менин чыныгы атымды билчү эмес, бирок таластык экенимди билчү. Ал жигит менен бир жолу сүрөткө түшкөм. Бул жакка келгенде аялы менен урушуп кетет. Жини келген аялы ошол сүрөттү көтөрүп алып НКВДнын кишилерине “менин күйөөм менен бул жигит экөө туткунда отуруп келишкен. Мына сүрөтү” деп барыптыр. Ошону менен бизди 25 жыл күчөтүлгөн режим менен 5 жыл колония-поселениеге, 10 жыл сүргүнгө, айтор, баш-аягы 40 жылга кести.
1953-жылы Маленков бийликке келди. Ошол киши «туткунсуз согуш болбойт. Бардык туткундардын иштерин кайра карап, актачусун актайлы» деген чечимге келет. Анан баягы мен куткарган жигиттер күбө болушуп, бизди актап чыгарышты да камалган убактыбызга жараша компенсация төлөп беришти.

ххх

Аксакал баянын бүткөндөн кийин бир нече суроо узаттым.
– Жогоруда сиз Азамат Алтай менен иштешип калдым дебедиңизби. Ал киши менен кенен сырдаша алдыңызбы?
– Жок, сырдаша алган жокмун. Ал Түркстан легионунун штабында иштечү. Мен болсо экспедитор болуп, көбүнчө сыртта жүрүп калдым. Айына, жумасына бир жолу барып маалымат берип турчумун. Ал убакта кырдаал башкача эле. Ар бир кыймылыбыз көзөмөлдө болчу. Ошондуктан кенен отуруп сүйлөшө алганым жок. Бирок мамилебиз жакшы эле болду.
– Сиздин ал жакта колдонгон ысымыңыз кандай эле?
– Ысымым Кожомамбет, Алмамбет болчу. Немистер мени Мамбет деп коюшчу. Алардын тили Мамбетке эле келет экен. Азамат Алтайдын өзүнүн ысымы Кудайберген Кожомбердиев болчу. Кийин ал дагы которуп алган. Себеби атына немистердин тили келчү эмес.
– Сиз кайра акталып келгенден кийин айылдаштарыңыз кандай кабыл алышты?
– Жакшы кабыл алышты. Эми адам болгондон кийин душман деген болот экен. Көрө албаган кээ бир теңтуштарым «сен немиске кошулгансың, фашистсиң» деп тамаша-чынын аралаштыра чымчып алышчу.
Эмнеси болсо да Аллага ыраазымын, 92ге чыктым. Сүргүндөн келгенден кийин салык инспекциясында, метеорологиялык станцияда, анан колхоздо иштедим. Чөп чаптым, ат бактым. Учурда 6 балам, 11 неберемдин баары үйлөнүп- жайланган, байбичем кашымда. Эң негизгиси башка адамдардан өзгөчөлөнгөн кызыктуу тагдырды башымдан кечиргеним – менин бактым эмей эмне, балдар?!
– Ушундай жакшы күндөрдө калкыңыз­га айтар тилегиңиз?
– Кудай­ элибизге ыйман, жерибизге тынчтык берсин. Биз көргөн жамандыкты көрбөгүлө. Падыша нысаптуу болсун, мамлекетибиз гүлдөсүн, элибиздин кабагын дайым күлкү чалсын. Оомийин!!!

Адилет Айтикеев
lira@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: