Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ЧАБАНДЕС ЖЕ АТ ЖАЛЫНДА ОЙНОГОН КЫРГЫЗ ЖИГИТТЕРИ

№542 22-28-март, 2013-ж


Ат чабыш – кыргыздын эң маанилүү жана кызыктуу оюндарынан. Чабышка түшкөн күлүк аттарды саяпкерлер таптаарын жакшы билебиз. Ал эми «чабандес» деген сөздү укканда эле ат жалында ойноп, шамал менен жарышкан кыргыз жигиттеринин элеси тартылат. Бүгүнкү күндө да аталар салтын улаган, жылкы баласын сыйлаган жигиттерден уучубуз кур эмес.

КЫСКАЧА ТАРЫХЫ
Албетте, жер каймактагандан тарта эле адам баласынын жашоосу ат менен байланышта. Атты ар бир эле адам мине алышы мүмкүн деңизчи, бирок так ошол ат багуу, минүү бир кездерде кадимки кесип болуп чыга келет деп эч ким ойлобогон чыгар.
Жокей (Jockey) – деген сөз англис тилинен алынган. Кыргызча «тажрыйбалуу атчан киши» же «чабандес» дегенди түшүндүрөт. Дүйнөлүк талап боюнча чабандестин орточо салмагы 50 килограммдын тегерегинде болушу шарт. Ал эми боюна талап жок, ошентсе деле көпчүлүк чабандестер жапалдаш бойлуу (150-167 сантиметр) болушат.
Тарыхта эң алгачкы жокей-клуб 1775-жылы Англияда түзүлгөн. Так ушул жылдан тарта ат чабуу мелдешинин жалпыга бирдей эрежелери жана чабандес кесиби түптөлө баштаган.

«КҮЛҮГҮМДҮ НАЗАРБАЕВГЕ САТКАМ»
Көпчүлүк спортчулар секиден түшкөндө машыктыруучу болуп кеткен сыңары чабандестер арасында «пенсияга» чыккан соң саяпкерликке ыктагандар да кездешет. Буга убагында чабандес болуп, азыр саяпкерлик менен алектенген МИРЖАН МУРАТАЛИЕВ мисал боло алат. Борбор калаадагы «Аккула» ат майданында Миржан мырза бул кесиптин оош-кыйыштары тууралуу кеп салып отурду:

– Менин жети атам жылкычы болгон. Кичинекей кезимден тарта ат чаап жүрчүмүн. Саяпкер болгонума 10 жылдан ашты. Чабандес менен саяпкердин түйшүгү көп. Күлүк ат багуунун эң эле түйшүгү – аттын бутун жаракат алдырбай сактоо. Себеби таза кандуу жылкылардын буттары назик болот. Мындан тышкары убактысы менен жем-суусун берип, тапташ керек. Бир атка ай сайын жем-чөбүнө эле 10 миң сом сарпталат.
Күлүк таптоонун эрежеси: Алгач бастырып баштайсың. 1 ай бастырган соң дагы 1 ай желдиресиң. Анан жайдан чурката баштайсың. Ошентип отуруп, аламан чабышка жакшы даярдык 6-7 айга созулат. Негизи, ат таптоонун атайын эрежеси жок. Себеби ар бир аттын мүнөзү адамдар сыяктуу ар башка. Ар кимисине ар кандай мамиле жасаш керек.
Азыр 5 ат даярдап жатам. Күлүктөрүмдүн жети атасына чейин билем. Кыргызстандагы, көбүнчө Казакстандагы ат чабыштарга чабылат. Себеби казактар чоң байгелерди саят. Күлүктөрдү кымбат баага сатып алабыз. Бул да өзүнчө тобокелдикке жатат. Анткени кээ бир аттарды сатып алган соң өлүп же буту сынып калышы мүмкүн. Мисалы, менин былтыр эле 3 атым өлдү. Эң чоң байгем 2010-жылы Акбайпак аттуу күлүгүм менен Алматыдан
Мицубиси L200 үлгүсүндөгү жип автоунаасын утуп алгам. Ал күлүгүмдү кийин Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевге дешип, 50 миң долларга сатып алып кетишкен.
Дагы бир айта кетчү нерсе, байтал менен айгыр бирдей эле чуркайт. Бирок байталдын жакшы жагы, эгер буту сынып кала турган болсо, аны бээ кылып баксаң, кулундары деле күлүк чыгат. Күйбөйсүң. Кол алдымда иштеген көп балдарды чабандес кылып чыгардым. Азыр менде иштеген чабандес балдар Казакстанда ат чаап, баш байгелерди утуп жатышат.

«АТ МИНБЕ» ДЕШКЕНИНЕ КАРАБАЙ МИНИП ЖҮРӨМ»
Чабандестер да карьералык өсүш жасашат. Азыр кыргыз чабандестери бир эле Кыргызстанда эмес, дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө жүрүшөт. Өз кесибин, жылкы баласын берилип сүйгөн, учурда Москва шаарындагы борбордук ат майданда саяпкер-чабандес болуп эмгектенген ШЕРИМБЕК БАЙКЕЕВ өзүнүн кесиби тууралуу буларды айтып берди:
– Кичинекей кезимде жайлоодо желедеги кулундарды кызыгып карап тура берчүмүн. Ошол кызыгуум менен 8-классымдан тарта ат чаба баштадым. 2004-жылы Казакстанга келип бир нече шаарларында чабандес болуп иштеп, 4 жылдан бери Москвада саяпкер-чабандес болуп эмгектенем. Баасы 150-180 миң долларлык 12 ат багып, чабам. Баатырбек аттуу жардамчы чабандесим бар.
Ар бир аттын мүнөзү, табити ар кандай болот. Жылкы баласына назик мамиле жасап, табитине жараша жем-чөбүн бериш керек. Себеби бири жем-чөп көп жесе, бири аз жейт. Күлүктү ар ким ар кандай таптайт, мен ат чабыш болоруна 2-3 ай калганда күлүктөрдү даярдап, таптай баштайм. Аттарды 1 айлампа желдирип, 2 айлампа чаап, андан соң 3 айлампа жай бастырып, күнүгө 3 маал таптайм.
Биздин кесиптин Орусия менен Кыргызстанда айырмачылыгы бар. Чабандестердин салмагы Кыргызстанда 30дан 37 килограммга чейин, ал эми жашы 13төн 16га чейин болсо, бул жакта 54төн 62 килограммга чейин, жаш курагы чектелбей чаба беришет. Мындан тышкары Кыргызстанда маяна 7 миң сом болсо, Москвада 35 миң рубль алам. Бул жакта байгелер да жакшы сайылат. Мисалы, баш байге 100 миң рублдан 10 миллион рублга чейин. Байгенин 10 пайызын чабандес, 20 пайызын саяпкер алат.
Ат чаап баратып жыгылып, аттын бутун сындырып алган учурлар да кездешет. Андайда айып төлөбөйбүз, себеби биз аны атайын жасабайбыз да. Чабандестин кийимдерин атайын жокей-клубдардан сатып алам. Баасы 300-1000 доллар.
Менин билишимче, Москвада азыр 20-30 кыргыз чабандестери иштеп жүрүшөт. Күлүктөрдү породасына, канына жараша тандайбыз. Англиялык асыл тукум жылкылар жакшы чуркашат. Менин ат чаап жүрүп жоготконум – толук билим албай калдым. Мындан тышкары 2010-жылы ат чаап баратып бутумду оорутуп алгам. Кан тамырым шишип кеткендиктен, ооруканага барсам дарыгерлер шашылыш операция жасашты. Сол бутумду 15 жеринен кесишип, венамды кыскартышты. Доктурлар «экинчи ат минбе!» дешкен. Ага болбой эле минип жүрөм. Ал эми уткан байгелерим, ийгиликтерим көп эле. Анын ичинде 2 автоунаа да бар.

ЖАРАКАТ АЛЫШ БИР ПАСТА
Ат чаап жүрүп жыгылып, ден соолугуна оор залал келтирип алган чабандестер да жок эмес. Алардын бири АЛЫМБЕК БАЙКЕЕВ төмөнкүлөргө токтолду:
– 8-классымдан тарта Кыргызстан, Казакстан жана Орусиянын ат майдандарында ат чаптым. Баш-аягы 13 жыл саяпкер-чабандес болуп иштедим. Көп ат таптадым. Ал күлүктөрүм менен Кыргызстанга, Казакстанга, Орусияга таанылдым. 2010-жылы ат суутуп жүрүп жаракат алдым. Алдымдагы ат оюн салып жаткан. Тизгинди бош кармап, тим койдум. Аңгыча ат башын жерге салып жиберип мүдүрүлүп кетти. Кулап, аттын алдында калдым. Мойнумдун 2 жери, омурткамдын 4 жери жана төш сөөгүм сынып кеткен. Ошол жаракаттан кийин, 2 жылдан бери ат чаба элекмин.

«ЧАБАНДЕСТЕРДИН АРАСЫНДА ДА ӨЧӨШҮҮ БАР»
Ысык-Көл облусунун Тогуз-Булак айылынын тургуну САИД АБДУЛЛАЕВ 10 жашынан баштап чабандес аталып келет. «Ат чабуудан өзгөчө ырахат алам» деген чабандес, үйрөнчүк саяпкер кесиби тууралуу маек куруп берди.
– Ата-энем көп жылдан бери мал багышкандыктан, бала чагымдан эле мал-жанга жакынмын. Анан да атам «ат чабыш болот экен» дегенде, мен заматта даяр боло калчумун. Ошентип жүрүп, акыры 10 жашымда чабандес болом деп айылдагы белгилүү саяпкерге барып, ат чабуунун ыкмаларын үйрөнүп баштагам.
«Жылкынын кыялы оор» деп бекеринен айтылбайт. Айрым учурда минген күлүгүң оюң менен болсо, кээде сени алып ыргытып ийиши мүмкүн. Убактымдын көпчүлүк бөлүгү жылкы менен өтүп, сабактан дагы артта калып жүрдүм. Арадан бир жарым жыл убакыт өткөн соң биринчи жолу ат чабышта күлүк чаптым. Алгач жеңишке жетпесем да, саяпкеримдин «сенден мыкты чабандес чыгат, эреженин баарын туура колдондуң» деген сөзү мага дем берип, андан кийин болгон ат чабыштардын көпчүлүгүнө катышып жүрдүм.
Убакыт өтүп, акырындап 2-3-орундарга илинип, оозго алына баштадым. Өзгөчө эсте калган жеңишим, 2009-жылы уткан Субару Легаси үлгүсүндөгү автоунаам болду. Кийин да 2 автоунааны жеңип алдым. Уткан байгенин 30 пайызы машыктыруучуга, 10 пайызы чабандеске таандык болсо, калганы саяпкерге тиешелүү. Мисалы, жип автоунаасынын баасы 15 миң доллар болчу. Мага 1,5 миң доллары тийген.
Чабандестер жай мезгилин жактыра бербейбиз. Себеби жайында оозу-мурдубузга чаң толуп, көзүбүздөн жаш шорголойт. Кышкысын болсо аттардын баарына така кадалгандыктан, жыгылсаң така менен тебелендиде калуу коркунучу бар. Ал аз келгенсип, чабандестердин арасында дагы өчөшүү болот. Ат чаап баратканда бири-бирин аттар менен жөөлөтүп, жолун торогон учурлар кездешет. Чаң жутуп же атың тайгаланып, анан жолуңду торогон учурда бир топ бушайман болосуң. Андай учурда жыгылып, колу-буту сынгандар дагы бар. Жаман жери, чабандестердин коопсуздугуна эч ким жооп бербейт.
17 жаштамын. Жети жылда орто эсеп менен элүүдөн ашык чабышка катыштым. Өткөн жылы Орусияга барып, атайын ат чабуу боюнча үч ай билим алдым. Буга чейин атты жайдак отуруп чапсам, ал жактан ээр-токум менен чабууну, анан ылдамдыгын кантип көбөйтүү керектигин үйрөнүп келдим. Ошондой эле чабандес менен чектелбестен, үйрөнчүк саяпкер болуп, бир жыл мурун таза кандуу жылкы сатып алгам. Буюрса, күлүгүм
Сармат менен май майрамдарында чабышка чыгам. Нооруз майрамында башка күлүк менен Бишкек шаарында өтүүчү ат чабышка даярданып жатам.

АТАК АЛЫП КЕЛГЕН АЖАЛ
1923-жылы АКШнын Нью-Йорк шаарында болгон ат чабышта Фрэнк Хейс аттуу жокей ат чаап баратканда жүрөгү кармап калып каза тапкан. Бирок ал жерге кулаган эмес. «Таттуу өбүү» деген анын күлүгү марага биринчи келип, баш байгеге ээ болгон. Ошондон тарта анын күлүгү «Өлүмдү таттуу өбүү» деген жаңы ысымга ээ болуп, ага андан кийин эч ким минбей калса, Хейс дүйнөдөгү жападан жалгыз маркум-жеңүүчү жокей катары аты тарыхта калган.

Асхат Субанбеков,
Айзат Анарбекова
koom@super.kg



Ат жалында ойногон кыргыз жигиттери

"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(3)
25.03.2013. 23:31 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
39
Катталган:
02-02-2013
Соӊку аракети:
01-06-2017 16:08
Жынысы:
Белгисиз
0
Ат чабуу жана саяпкерлик, куш жана мүнүшкөрлүк тууралуу Кара Куш атту китептен окуган элем абдан кызыктуу китеп
26.03.2013. 14:06 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
583
Катталган:
17-03-2008
Соӊку аракети:
29-05-2017 09:11
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
0
"Кара Шумкар" Сардарбек Рыскуловдуку болсо керек эле. Мага да абдан жаккан.
Super TV
29.03.2013. 14:37 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
3
Катталган:
10-02-2013
Соӊку аракети:
13-09-2014 15:51
Жынысы:
Белгисиз
+1
зор!!!! кыргыздын чыныгы игиттери.....
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 2 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 2) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: