Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

КЕЛИҢИЗ, ЧАЙ ИЧЕБИЗ!

№347 26-июнь - 2-июль, 2009-ж.


Чай мурда дары катарында колдонулуп келсе, азыр адамзат турмушунун ар тарабында колдонулат. Чайсыз жашообузду элестетүүнүн өзү мүмкүн эмес. Муну ушул ысык күндөрдө эч бир замандашыбыз тана албаса керек.

Императордун ачылышы

Чай – чай бадалынын жалбырагын кайнатуу, демдөө жана тундурма кылуу жолу менен алынган суусундук.
Кытай маалыматтарына таянсак, чайды кытайдын маданий баатыры эсептелген император Шэнь-нун ачкан. Уламыш боюнча, император касиеттүү өсүмдүктөрдү издеп саякатка чыгат. Биздин заманга чейинки 2737-жылы капысынан анын суу кайнап жаткан идишине чайдын жалбырагы түшүп, демделип калат. Ичип көрүп, өзгөчө даамдуу бул кайнатма өзүнө кайрат бергенин байкайт. Издеп жүргөнүн тапканына кубанган император өмүрүндө чайдан башка суусундук ичкен эмес.
Башка бир уламыш боюнча (519-жыл), чайдын ачылышы будда кечили Бодхидхармга таандык. Анда «сүкүт учурунда жинденип ойгонуп кеткен Бодхидхарм кирпигин жулуп алат. Кийинчерээк анын кирпиги түшкөн жерге чай өсүп чыккан» деп айтылат. Кызыгы, япон тилинде кирпик менен чайды атоо үчүн бир гана сөз колдонулат.

Ар улутта ар башка

Чай алгач Чыгышта пайда болуп, кийин дүйнөгө кеңири жайылган. Анын дүйнөнү багынтып башташына улуу географиялык ачылыштар да себепкер болгон.
Кытайда көбүнчө көк жана сары чай ичишет. Чай ичүү үйбүлөлүк салт болуп саналат.
Японияда да көк чай кеңири популярдуу. Улуттук маданияттын ажырагыс бөлүгү катары эсептелген чай салтанаты бар. Япондор кытайлардан айырмаланып, чайды ысык гана эмес, муздак түрүндө да ичишет.
Таиландда чайга анис өсүмдүгүн жана сүт кошуп ичүү кеңири тараган.
Индияда чайды “жалпы элдик суусундук” деп айтууга болбосо да, индиялыктар аны даярдоону мыкты өздөштүрүүгө жетишишкен. Башка өлкөлөрдөн айырмаланып, тоңдурулган чайды көп колдонушат.
Африкада чай кеңири тараган аймактар болуп анын түндүк бөлүгүндө жайгашкан өлкөлөр эсептелет. Өзгөчөлүгү, чай даярдоо эркектерге гана тиешелүү милдет болуп саналат.
Скандинавия өлкөлөрүнүн ичинен чай жалгыз Швецияда гана ичилет. Анын мөмө-жемиш кошулуп даярдалган (Sоder tea) түрү белгилүү.
Статистикага таянсак, АКШ­­­да чай кофеге караганда 25 эсе аз ичилет. Чыгышындагы штаттарында көбүрөөк ичилет. Учурда кеңири жайылган муздак чайды (ice-tea) дал ошол америкалыктар тараткандыгы белгилүү.
Борбордук жана Түштүк Америка өлкөлөрүндө чай анча популярдуу эмес. Анын ордуна падуб дарагынын жалбырактарынан даярдала турган матэ суусундугу колдонулат.
Англияда чайдын кадыр-баркы абдан жогору. Англичандар дүйнөдө эң көп чай ичүүчү улут болуп эсептелет (жылына киши башына 4 килограмм чай туура келет). Алар чайды кеминде суткасына 3 жолу ичишет. Муну аталган аймактын климаттык абалы менен байланыштырса болот. Айтор, Англияда сүт кошулган чай футболдой эле жашоонун ажырагыс бир бөлүгү болуп калган.
КМШ өлкөлөрүндө чай ичүү боюнча алдыңкы орунда Өзбекстан жана Орусия турат. Өзбектердин жашоосунда чайкана (чайхона) өзгөчө орунда. Анткени чай үстүндө бардык маанилүү маселелер чечилет.

Түрлөрү

Чай бадалы түрү боюнча кытайлык (Кытайда, Японияда, Вьетнам, Индонезия, Грузияда өсөт), ассамдык (Индия, Цейлон, Кения, Уганда) жана камбоджалык (жогоруда аталгандардын гибриди, Индокытайдын аймактарында өстүрүлөт) болуп бөлүнөт.
Ал эми кычкылдандыруу деңгээли (чайдын көрүнүшү, жыты жана даамы) боюнча төмөнкүдөй болуп бөлүнөт:
Көк чай — анча кычкылданбаган же таптакыр кычкылдандырылбаган түрү.
Кара чай — күчтүү кычкылданган түрү. Кытайда бул чай түрүнө “кызыл” деген аталыш колдонулат.
Ак чай, мындайча айтканда, жаш жалбырактардан даярдалат. Ошентсе да көк чайга караганда кычкылдуулугу күчтүү.
Сары чай орто кычкылдандырылган түрү болуп, мурда императордун үйбүлөсү үчүн атайын даярдалчу. Кытайда “кара” деп аталат.

Сулуулуктун сыры чайда

Чайды кондитердик азыктарга (мисалы, мармеладга) сары, көк же күрөң түс берүү үчүн кошушат.
Медицинада чай дарагынын жалбырагы (Camellia Sinensis) кофеин менен Р витамининин башкы булагы болуп саналат. Кант кошулган сүт чай “похмелге” жардам бере алат. Косметикалык жана парфюмериялык каражаттардын дээрлик баарынын курамында (шампундан тарта даарат кагазына чейин) чай бар. Андыктан миллиондогон айымдарыбыздын назик жана сулуу терилеринин сыры да дал ушул чайда.

Кызыктуу фактылар

  • 2006-жылы Японияда чай салтанаты “Гиннестин рекорддор Китебине” катталган. Ага 14718 адам катышып, чай ичүүнү каалагандардан 1,5 чакырымга жеткен кезек пайда болгон.
  • Чайды кичинекей баштыктарга салып сатууну 1904-жылы америкалык соодагер Йорк Томас Салливан ойлоп тапкан. Көпчүлүктүн пикиринде, чайды пакетке салып даярдоо анын даамынын бузулушуна жеткирет.
  • Эң кымбат чай «Дахунпао» (кытайчадан “кызыл халат” дегенди билдирет. Жазында гүлдөгөндө ушундай элес калтырганы үчүн аталып калган).Кытайдын Уишань тоолорунда өсүүчү бул дарактын жашы 300 жылдан ашык. Андан жылына 500 грамм эле чай алынат.
  • Учурда дүйнөдө чай өндүрүү боюнча алдыңкы орунда Кытай, кийинки орундарда Индия жана Шри-Ланка турат.
  • Түрмөлөрдө чайдын күчтүү демделген “чифир” деген түрү белгилүү. Мындай сөздүн келип чыгышынын эки варианты бар. Айрымдар “Чихирь” деген кавказдык шараптан улам ушинтип аталып калган” дешсе, айрымдар “буга Чыгыш Сибирде чай өскөн Чагир аймагынын аты себепчи” деп айтышат.

Базарбек Абдураимов
koom@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: