Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

БОЗ ҮЙ ТИККЕНДИ БИЛЕСИЗБИ?

№351 24-30-июль, 2009-ж.


Кыргыз элин чынында боз үйсүз элестетүү кыйын. Боз үй учурда шаар жеринде эмес, жадакалса айылда да сейрек колдонула баштады. Ошондон улам биз бүгүн боз үйдүн жабуулары, тигилиши жөнүндө кийинки муунга маалымат берүүнү туура таптык.

Боз үй негизинен жыгач, кийиз, чий, боолордон турат.

Жыгачтары

Жыгачтарына – түндүк, уук, кереге, босого таяк, каалга жана бакан кирет. Буларды жасоодо эчки тал, турпан тал, жаш карагай, кара жыгач керектелет. Жыгачка деп кыйылчу дарактар жазында кыйылып, күнгө эмес, көлөкө жерде кургатылат.
Кереге – боз үйдүн уук бекитилүүчү жыгач жасалгасы. Кереге 4төн 12 канатка чейин болот. Керегенин ар бир канаты узунунан 18-20, туурасынан 6-10 көздүү. Ар бир уук керегенин ачаларына байланат. Ачакейлери керегенин башы, төмөнкү бөлүгү, керегенин аягы деп аталат.
Түндүк – боз үйдүн төбөсүндөгү жарык кирүүчү жана түтүн чыгуучу тегерек жыгач. Мыкты түндүкчүлөр түндүктү кара жыгачтан жасашат. Анткени кара жыгач катуу келип, кийин ийилиши кыйын болуп көпкө чыдайт. Түндүк көзөнөгүнүн аралыгы 4 сантиметрден болот.
Бакан – үй тиричилигинде, айрыкча, боз үй тигүүдө колдонулуучу жоондугу билектей, узундугу 3-5 метрдей, бир учу ачакей таяк. Ал боз үйдүн түндүгүн көтөрүүдө, түндүк жабууну ачып-жабууда, эшик боону түндүктөн өткөрүүдө колдонулат.
Уук – түндүк менен керегени би­рик­тирүүчү жыгачтар. Уук көбүнчө талдан, жаш карагайдан жасалат. Уук жасалуучу талды бүрдөй электе кыйып алып, баш-аягын тегиздейт. Анын узундугу болжол менен 2,5-3 метр, диаметри 2,5-3см. Бир боз үйгө болжол менен 40-100 уук керектелет.
Босого – боз үйдүн эшигинин эки жагында жазылыгы 8-15 см, калыңдыгы 4-6 см, бийиктиги кереге менен тең эки босого таяк.

Кийиздери

Боз үйдүн кийиздерине үзүк, туурдук, түндүк жабуу, эшик жабуу кирет. Чийге канат чий, чыгдан, эшик кирет.
Үзүк – боз үйдүн ууктарынын үстүнөн жабылуучу калың кийиз. Алдыңкы жана арткы үзүк деп бөлүнөт. Үзүк койдун күзгү кылчык жүнүнөн жасалса бышык болот. Аягынын узундугу болжол менен 7,5-8,5 метр, башыныкы 2-2,5 метр.
Туурдук – үзүктөн жукараак болгон боз үйдүн кереге жабуусу. Туурасы 2-2,5 метрдей, узундугу 4,5-5,5 метрдей үйгө 4-5, жети, тогуз канат үйгө 6-7 туурдук жабылат. Туурдуктун жээги кара-ак, кээде кызыл-ак жиптер менен аралаш жээктелет. Койдун жүнүнөн жасалган жээк суу тийгенде кирип, туурдуктун жээги бырышып калгандыктан, айрым жерлерде топоздун жүнүнөн эшилген жип менен жээктелет.
Түндүк жабуу – боз үйдүн түн­дү­гүн жабуучу кийиз. Ал калы­ңы­­раак кийизден түндүктүн чоңду­­гуна жараша (болжол менен узуну да, туурасы да 2 метр) төрт бурч кесилип, жээги оң-сол эшилген жиптер менен жээктелет. Анын төрт бурчуна тагылган төрт боонун үчөө кырчоого байланып, эшик жактагы жиби түндүктү ачып-жабуу үчүн бош калтырылат. Түндүк жабуу жайында жаан-чачындан, кышында кардан сактайт.
Чий – август айынын экинчи жарымында бышат. Аны жумшак кезинде белге салып жулуп, боолап, көлөкөдө кургатат. Согор алдында кабыгын аарчып, баш-аягын тегиздейт. Ал боз үйгө жылан, ит, мышыктын кирип кетишинен коргойт.

Боо-чуулары

Боз үйдүн боо-чууларын жүнгө кыл кошуп колго эшип, жибин ийрип өрмөктө согуп даярдайт.
Бел кырчоо – боз үйдүн туурдугун белинен тегерете курчаган узун жип.
Жабык баш боо – боз үйдүн жабык башынын кереге менен уукка байлануучу жуп боосу.
Жел боо (түндүк боо) – түндүктүн эки жагына тагылуучу терме боо. Түндүк көтөрүүдө аны түндүк бакан менен кошо кармайт, көбүнчө уук, керегеге кыстарып коёт.
Эшик боо – түндүктөн арта салынып, босогого байланат.
Саканак таңгыч – жайылган керегелердин бири-бирине ашталган саканактарын бириктирип бекитүүчү сызма.
Уук тизгич – боо-чуунун эң ичкеси. Сайылган ууктар жылып кетпеш үчүн кыркалай имериле оролот.

Боз үйдүн тигилиши

Боз үй тигерде түз жер тандалууга тийиш. Алгач керегелер жайылып, бири-бирине ашталып, эшме жип менен таңгыч аркылуу арчындалып, бекем тартылат. Керегелердин бир жагы босого таякка бекитилет. Керегелер бири-бирине ашталып, бекитилген жерлерге казык кагылат. Канча кереге болсо, ошончо казык кагылуусу абзел. Канат керегелер тегерете жайылгандан кийин, түндүктү так ортосундагы чамгарагынан бакан менен үйдүн ортосуна туруп, бир адам көтөрөт. Алгач түндүктүн төрт жагынан төрт уук, андан соң ар кай жеринен ууктар сайылат. Ууктар сайылып, уук боолор кереге баштарына байлангандан кийин, түндүктү ошол ууктар көтөрүп калат. Ууктун учтары түндүктүн көзчөлөрүнө буралып, имериле сайылса жакшы отурат.
Боз үйдүн жыгачы турган соң уук тизгич чалынып, кереге таңгыч керегенин белинен жүгүртүлүп, эшик таякка курчай чымырата таңылат. Андан соң чий керегеге курчалат. Үйдүн туурдуктары канат чий сыяктуу эле керегеге жабылат. Эшик жабуу жабылган соң үзүк жабылууга тийиш. Түндүк жабуунун 4 боосунун бирөө артына, экөө эки капталындагы бел кырчоого байланат. Алдыңкы жиби ачып-жабуу үчүн бош калтырылат.
Ата-бабаларыбыз жашап келген боз үйдү кастарлоо ар бир кыргыз баласынын милдети экенин унутпашыбыз керек.

Сүйүн Кулматова
koom@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  1 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: