Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

УЛ-УЛ-УЛ-УЛ УЛАР

№577 22-ноябрь-28-ноябрь, 2013-ж


«Улуу тоого чыккан барбы?
Улар үнүн уккан барбы?» деген кепти баарыбыз эле уккан чыгарбыз. Бул сөз эмнеден улам айтылып калганы жана улар кандай канаттуу экени көпчүлүгүбүзгө кызык болсо керек. Бүгүнкү макалабыздын негизин улар кушу түзмөкчү.

УЛАР БИЙИК ТООЛОРДУ ГАНА БАЙЫРЛАЙТ
Жапайы тоо үндүгү аталган улар Азиянын жана Кавказдын 1500-5100 метр бийиктикке чейинки тоолуу аймактарын байырлайт. Учурда аталган канаттуунун дүйнөдө белгилүү болгон беш түрү гана бар. Алар алтай улары, гималай улары, кавказ улары, каспий улары жана тибет улары деп аталат. Булардын ичинен Кыргызстандын көк тиреген тоолорунан гималай уларын кездештирүүгө болот.
Улар тоонун чокусунда өскөн күчтүү чөптөр менен азыктангандыктан, эти баалуу чүйгүн азык катары бааланат. Ошондой эле илгери ата-бабаларыбыз дарылык касиети бар деп пайдаланып келишкен.

ГИМАЛАЙ УЛАРЫ
Тамактануусу –
кар алдындагы өсүмдүктөр, бадалдын жалбырактары жана майда курт-кумурскалар менен азыктанат.
Салмагы – ургаачысыныкы 2,5-3 килограмм, эркегиники 3,5 килограммга чейин жетет.
Өңү – ачык боз түстө келип, майда ак темгилдүү болот. Моюнунун, куйругунун астыңкы жүндөрү агыш жана моюнунун эки капталында кара күрөң сызыкчалары бар.
Денесинин узундугу – 50-70 сантиметр.
Көбөйүүсү – апрель айынын соңунда, май айынын башында уларлар жуп-жубу менен тобунан бөлүнүшөт да, уя салышат. Уясын аска боорундагы шагылдуу жана чөптүү жерди анча терең эмес, казан сыяктуу казып, астына жүндөрдү же өсүмдүктөрдүн сабактарын төшөйт. Ургаачысы 5-15 жумуртка тууп, 30 күндө балапан басып чыгарат.

ЖАШООСУНУН КӨПЧҮЛҮК БӨЛҮГҮ АСКАЛАРДА ӨТӨТ
Улар жашоосунда жылдын төрттөн үч бөлүгүн токой-черден алыс, шагылдуу тоо боорлорунда жана көк муз, ак мөңгү жаткан аскалуу бийиктиктерде өткөрөт. Күз, кыш жана жаз мезгилинде алар 15-20дан топ-топ болуп жашашат. Кышкы суукта тоңуп калбаш үчүн күз мезгилинде денесине майдын көп запасын топтошот.
Улар башка канаттуулардай болуп көп учпайт. Ошондой эле учуп баратканда канаттарын каккылап ашыкча талпына бербейт. Болгону асманга көтөрүлүүдө жана жерге конууга жакындаганда ылдамдыгын азайтуу үчүн гана канаттарын каккылабаса, көктө канаттарын жазып, каалгып учушат. Эртең менен ылдыйды көздөй учуп келишет да, кеч киргенге чейин оттуу жерлерден тоюнуп, жогору көздөй жөө басып чыгышат. Түнкүсүн түнөгү катары башкалар кыйынчылык менен жете турган үңкүрлөрдү, тоо боорундагы тешиктерди пайдаланышат.

КИЙИКТЕРДИН КАРООЛЧУСУ
Уларды көрүнгөн эле адам колго түшүрүп же атып ала албайт. Анткени ал тоо-ташка түспөлдөшүп кеткендиктен, көзгө көп урунбайт. Ошондой эле жайы-кышы кар кетпеген бийиктикте жүрөт жана сактыгы жагынан сагызгандан кем калбайт. Сактыгы улардын өзүнө гана эмес, кийиктер үчүн да жырткычтардын азуусунан жана мергендердин огунан кутулууда чоң жардам берет. Себеби кар калың түшкөн кыш мезгилинде улар тоюнуш үчүн кийиктер карды күрөп оттоп жүргөн жерлерде кошо жүрөт. Мындай учурда улар кийиктин кызматын пайдаланса, кийиктер анын кароолчулук кызматын пайдаланышат. Кандайдыр бир коркунуч туулса, улар тоону жаңырта «ул-ул-ул-ул» деп сайрап учуп жөнөйт. Добушту уккан башка уларлар жана кийиктер мергенчи же жырткычтарды көрбөсө да тоо беттеп жогору качышат. Улар үчүн атайын ууга чыккан мергендер аз. Көпчүлүгү кийикке аңчылык кылып жүрүп атып алышат. Андыктан улар атып олжого тунгандарды жолдуу мергендер деп койсок да болот.

УЛУУ ТООГО ЧЫККАН БАРБЫ?
Кыргызга «Улуу тоого чыккан барбы? Улар үнүн уккан барбы?» деген кеп кеңири таралган. Бул сөз эмнеден улам айтылып калганы боюнча ар кандай уламыш кептер бар. Алардын бирине кайрылсак, мындайча чечмеленет. Илгери ажылык милдетинен кутулуу үчүн Түштүк Арабиядагы Меккеге баргандарга жергиликтүү тургундар жогорудагыдай суроо узатышат. Сыйынуу жөрөлгөлөрүн аткарып жүргөн элдин арасынан бирөөсү оюнда эч нерсе жок «Улуу тоого мен чыгып, улар этин жегем» деп барбалактап чыга калат. Мына ушул жоопту күтүп турган, улардын эти касиеттүү деген арабдар ал адамды дары-дармек жасоо үчүн туш тараптан тытып кетишкендиги тууралуу айтылып келет.

КЫЗЫКТУУ МААЛЫМАТТАР

  • Кыргызда улардын этинин дарылык касиети бар деп баалашат. Анын этин илгери лепрага (теринин үстүнкү катмарына жана периферикалык нерв системдерине доо кетирген жугуштуу оору) каршы дары катары жешкен.
  • Улардын жүнүн арча, адырашман менен бирге үйдүн ичин жаманчылыктан сактайт деген ишеним менен аласташат.
  • Канат, куйруктары үкү топу жасоодо кеңири колдонулуп келген.
  • Итий менен ооруган балдарга улардын өтүн ичиришет. 
  • Ал эми монголдордун айтымында, Чыңгызхандын жоокерлери жортуулга чыкканда улардын этин дайыма өзүлөрү менен кошо ала жүрүшкөн. Анткени бийик тоодогу чөптөр менен азыктангандыктан, анын эти денедеги жаракаттын бат калыптанышына жардамы тиет деп эсептешкен.
  • Ошондой эле анын үнү да өзгөчө касиетке ээ. Жаз мезгилинде уларлар жуп-жубу менен бөлүнүп балапан чыгарууга кирген убакта улардын эркегинин сайраганын уккан адам арбалып, башкача сезимдерге бөлөнөт. Мындай үн психикалык оорудан жабыркаган адамдарга оң таасирин берерин айтышат, салттуу медицинанын ыкмаларын пайдалангандар.

Кубаныч Сыдыков
kenesh@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  7 
Комментарийлер(9)
25.11.2013. 14:54 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
30
Катталган:
15-02-2013
Соӊку аракети:
28-02-2017 09:14
Жынысы:
Белгисиз
+1
Соонун макала болуптур, мен канаттуулар жөнундө күн-түн уксам да жадабайм.
26.11.2013. 10:04 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
75
Катталган:
13-04-2013
Соӊку аракети:
10-09-2014 14:24
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
4okun
0
bul kuwtun orus4a aty kandai? je ilimiy aty?
27.11.2013. 09:54 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
30
Катталган:
15-02-2013
Соӊку аракети:
28-02-2017 09:14
Жынысы:
Белгисиз
+1
Орусча деле улар дейт болуш керек,себеби "Алтайский, Кавказский, Тибетский,Гималайский улар" деп айтылып журот.Фазандар тукумуна кирет. Илимий аты Tetraogallus.
28.11.2013. 05:54 
Тайпасы:
Аким
Комментарийлердин саны:
534
Катталган:
26-01-2013
Соӊку аракети:
15-11-2018 13:39
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ак монгулуу Ала-тоо
+1
Араптардын байкуш кишини тытып кеткени жаман экен)))
28.11.2013. 08:12 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
3
Катталган:
29-03-2012
Соӊку аракети:
11-05-2017 16:53
Жынысы:
Белгисиз
+1
Ооба, пайдалуу, ары кызыктуу макала болуптур. Орусча "горная индейка" деген котормосу бар экен.
29.11.2013. 20:34 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
155
Катталган:
15-04-2013
Соӊку аракети:
12-11-2018 22:21
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Жалал-Абад
0
Мен коргом уларды иштеген жеримде Чон Алайда 4050 метр бийиктикте Теле вышкада эч кармай албай койгонбуз тузак койупда.
30.11.2013. 11:02 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
24
Катталган:
04-02-2011
Соӊку аракети:
04-08-2017 20:18
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
0
ошондо мен ыйык болуп каламбы:-)
30.11.2013. 23:39 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
19
Катталган:
11-04-2012
Соӊку аракети:
29-08-2018 02:51
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
0
уч торт ирет коргомун тируусун
14.01.2014. 01:08 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
6
Катталган:
01-11-2009
Соӊку аракети:
17-11-2018 01:14
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
England
0
Ulardin unun uksanar ushunday irahattanasinar ukkandan jadabaysin,uuuyyt-uuuuyttt-uyt-uyt dep ayabay ele kizik,sonun:))
Etin da jegem kop ele,akem atip kelchu jayloodo:),aah oshol kundor...
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: