Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ЧӨӨ – АКЫЛДУУ, КУУ ЖАНА ШАМДАГАЙ ЖАНЫБАР

№588 07-февраль-13-февраль, 2014-ж


Акыркы кезде элден «чөөлөр көбөйүп кетти. Көл, саздарды байырлаган өрдөк, ак куу, кыргоол дегендерди кырып салмай болду. Ал тургай кышкысын үйгө чейин келип, улак, каз дегенди жеп кетип жатат» деген сөздөрдү угуп калабыз. Чындап эле Кыргызстанда чөөлөр көбөйүп кеттиби? Алардын жаратылышка жана элге келтирген зыяны кандай? Изилдеп көрөлү.

ДҮЙНӨДӨ ЧӨӨНҮН 4 ТҮРҮ БАР
Чөөлөрдүн дүйнөдө 4 түрү бар: кадимки чөө (Азия чөөсү, Африка карышкыры деп да аталат), жабуулуу чөө (жонундагы жүндөрүнүн көрүнүшүнөн улам жонуна жабуу жаап койгондой көрүнөт), жол-жолдуу чөө, Эфиопия чөөсү. Алар Африка, Азия, Европаны мекендешет. Чөө сыртынан бир караганда түлкүгө да, карышкырга да бир аз окшошуп кетет. Боюнун бийиктиги 45-50 сантиметрге, денесинин узундугу 70-80 сантиметрге, салмагы 7-10 килограммга чейин жетет. 12-14 жыл жашайт.
Көбүнчө үй-бүлөсү же үйүр болуп топтошуп жашайт. Ургаачысы балдарын боюнда 60-63 күн көтөрүп, 4-8ге чейин күчүк тууйт.
Негизинен тарп, андан сырткары суу канаттуулары, суур, коён, түлкү, бака, кескелдирик, коңуз, келемиш менен азыктанышат.
Чөө – акылдуу, куу, чыйрак жана шамдагай жаныбар. Жерден жаңы көтөрүлүп учкан канаттууну секирип кармап алууга жетишет. Капкандарды айланып өтүп, ага оңой менен түшпөйт.

«БИЗГЕ КАЗАКСТАНДАН ЖАНА ӨЗБЕКСТАНДАН ООП КЕЛИШКЕН»
КРнын Президентинин алдындагы Мамлекеттик башкаруу академиясынын профессору, география илиминин доктору, биология илимдеринин кандидаты ЭМИЛ ШҮКҮРОВ:
– Кыргызстандагы чөөлөр кадимки чөөлөр түрүнө кирет. Биздин өлкөгө 19-кылымдын 80-жылдары түндүк аймактарга Казакстандан, түштүк аймактарга Өзбекстандан ооп келишкен.
Көл жана көлмөлөрдүн, дарыялардын боюндагы камыш калың өскөн саздактуу, бадалдуу жерлерди байырлайт. Бөксө тоолордо да жашайт. Бөрү карагаттын, чычырканактын түбүнө баш калкалайт. Чанда гана ийин казат. Карышкыр буларды жеп койгондуктан бөрүлөр азайган жерде чөөлөрдүн саны өсөт. Кээде айыл четинде жашагандардын козу-улагын, тоок-үндүгүн жеп кеткен учурлар да кездешет. Кечкисин аңга чыгарда бири эле улуп үн салса, калгандары да үн чыгарып туш-туштан чыга келишет. Кутурма, күйдүргү оорусун алып жүрүүчүлөргө киргендиктен аларды кол менен кармоо же үйдө багуу коркунучтуу.

«ЧӨӨЛӨРДҮН АЙЫНАН АК КУУЛАР АЗАЙЫП БАРАТАТ»
Кыргызстандагы Аңчылык департаментинин башкы адиси БААТЫРБЕК АБДРАИМОВ:
– Биздин департаменттин кызматкерлери Кыргызстандагы башка жаныбарлар сыяктуу эле чөөлөрдү да эсептеп, алардын санын жөнгө салып турабыз. Жөнгө салуу дегенди атып, кырып салуу эмес, аларды керектүү сандан ашырбай кармап туруу деп түшүнүү керек. Кийинки 5-6 жылда чөөлөрдүн саны көбөйдү. Учурда өлкө боюнча 3500 чөө бар (2013-жылдын октябрь-декабрындагы санак боюнча). Мисалы, Нарында мындан 5-6 жыл мурун жок болчу, азыр көп. Аталган жаныбар табигый жаратылыш санитары болуп эсептелет. Малдын, жапайы жаныбарлардын тарпын жана алсыз, оорукчандарын жеп пайда келтирет. Бирок ошол эле кезде уясын жерге салуучу канаттуулардын: жапайы каз-өрдөк, ак куу, чил, кыргоолдун кырылып жок болуп баратышына браконьерлер сыяктуу эле себепкер болууда. Алардын жумурткаларын, балапандарын жана өздөрүн жейт. Чөөлөрдүн тамак-ашы кышкысын тартыш болгондуктан, суу канаттуулары негизги тамагы болуп калат. Анын үстүнө суукта саз жана андагы тайыз суулар да тоңуп калгандыктан муз үстү менен өтүп, бадал түптөрүндөгү уяларга жетүү оңой. Учурда 3500 чөө бар дедик, ошолордун миңи эле бир күндө 1 өрдөк же 1 кыргоолдон жегенде 1 күндө 1000 өрдөк же кыргоол жок болуп жатпайбы?! Эгер бир айда 500 ак куу жешсе, анда кышы менен канча ак куу жем болорун эсептей бериңиз. Ысык-Көл аймагындагы ак куулардын кырылып жок болуп баратканы ушундан. Анын үстүнө чөө бат көбөйөт. Бир тууганда эле 4-8 күчүккө чейин тууйт.
Өлкөдөгү 7 облуста биригип 58 аңчылык топ бар. 2013-жылы ошол топтор менен кошо биз болгон мүмкүнчүлүктөрдү жыйнап 272 рейд өткөрүп, республика боюнча 1024 чөө атылган. Мурун өкмөт тарабынан акча бөлүнүп, ал акчалар карышкыр, чөөлөрдү атып келгендерге сыйлык катары берилчү. Бир чөөгө башында 300 сомдон болсо, акырындап 3000 сомго чыккан. Адамдар акча алуу менен жырткычтардын санынын көбөйүшүнө кедерги болуп, бизге жардамчы катары эсептелишчү. Бирок үч жылдан бери андай акча бөлүнбөгөндүктөн элдер да атып келбей калышты.

«АДАМДАРГА, ЧОҢ МАЛДАРГА КОЛ САЛБАЙТ»
Нарын облусундагы аңчылык багытындагы «Эки уул» ЖЧКсынын жетекчиси ОЧОР ТОКТОНАЛИЕВ:
– Чөөлөр түндө аң уулайт. Ачка калышканда 5-6га чейин топтошуп жем издешет. Итче улушат, жаш баладай чурулдашат. Башкы душманы – адам жана карышкыр. Түнкүсүн машина менен кубалап кармап, атуу оңой. Эмне дегенде машинанын жарыгына кез келгенде качып кетпейт, анткени жарыктан коркуп ордунан жылбай туруп калат.
Мурун бир чөөгө 3000 сомдон сыйлык берилип жаткан кезде 1 мергенчи бир сезондо 80 чөө атканын билем. Адамдарга, чоң малдарга кол салат деген болбогон кеп. Кутурганда гана адамдарды тиштеши мүмкүн. Коркунуч болгондо ырылдап, коргонот. Кокус бир нерсе кармап жесе, калдыгын жеп калайын деп чоң жырткычтарды ээрчип алчу куулугу бар. Кээ бир адамдар терисинен бут кийим жасап кийишет.

Канымжан Усупбекова
kenesh@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  8 
Комментарийлер(20)
10.02.2014. 13:57 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
38
Катталган:
04-11-2010
Соӊку аракети:
01-11-2018 19:52
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
+1
Ото пайдалуу маалымат,биздин айылдын ылдыйында жашашат.Кызык аларды санаган эч ким жокко,бул цифралар дал келбейтко.
10.02.2014. 16:40 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
16
Катталган:
22-01-2014
Соӊку аракети:
13-09-2016 09:05
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ордолуу OSH шаары
0
Чынын да куу жаныбар адамга кол салганы да бир биздин айылда бир кишини талап жатканда бешенесине ары жактан машина келип калып аман калган алар деген жарыктан коркуп качып кеткен... айылда жургон кезде куз айларында тундосу кундугу уулуганын укчуумун.
10.02.2014. 18:30 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
204
Катталган:
17-01-2014
Соӊку аракети:
07-11-2014 17:03
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Карышкырлар мекени.
+4
Даа. Азыркы учурда,эки аяктуу "чоолор" да кобойду. Элдин канын соргон. Булар го эми,жырткыч жаныбар.
10.02.2014. 19:42 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
11
Катталган:
19-10-2013
Соӊку аракети:
14-03-2014 18:58
Жынысы:
Белгисиз
+1
Мен аябай корком.Биздин айылда да бар.Озгон р-нун. Шералы айылында Кээде чынында жаш баладай ыйлашат.
10.02.2014. 21:46 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
42
Катталган:
26-01-2014
Соӊку аракети:
08-11-2017 13:50
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
"Город грехов"
+2
кобойо беришсин!!!
зыяны андай деле коркунучту эмес экен
10.02.2014. 22:30 
Тайпасы:
Түйүлдүк
Комментарийлердин саны:
43
Катталган:
16-01-2013
Соӊку аракети:
08-02-2015 22:00
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Кыргызстан, Бишкек
0
Мен чөө дегенди укканда денем титиреп кетет. Неге экенин билбейм, чөөдөн корком. Коркконум ушунчалык шаарда жүрсөм да итти көрсөм чөө көргөндөй титирейм.
11.02.2014. 01:25 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
40
Катталган:
12-01-2014
Соӊку аракети:
14-04-2015 08:48
Жынысы:
Белгисиз
0
Меен жайлоодо чөнүн үнүн укам, адамга 4, 5 андан гөп болсо гана кол салат.
11.02.2014. 01:40 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
60
Катталган:
17-11-2011
Соӊку аракети:
03-11-2018 18:25
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Кыргызстан
0
Кулгонубу же ыйлаганыбы иши кылып кичинекей балдардай болот.Кээде чон эле адам кулуп аткандай
11.02.2014. 08:17 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
16
Катталган:
26-11-2013
Соӊку аракети:
12-05-2014 11:17
Жынысы:
Белгисиз
0
Ачка болсо адамга кол салат,4-5болсо.Жылдан жылга кобоюп баратат.Бизде эрте жазда тоок багуу ото кыйын,беде,мака(жугору)тизе бою болуп калганда болду да кыра башташат,тоокторду.
11.02.2014. 11:12 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
8
Катталган:
26-12-2013
Соӊку аракети:
21-01-2017 11:11
Жынысы:
Белгисиз
0
4:5 болсо жалгыз адамга кол салышы мүмкүн эки адамга эч качан
11.02.2014. 19:37 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
110
Катталган:
30-09-2013
Соӊку аракети:
07-03-2017 18:44
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Жакшы адамдардын арасында...
0
80 чоону 3000 сомдон...охууу байып кетиптирго ыя мергенчи!
12.02.2014. 00:14 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
11
Катталган:
11-04-2013
Соӊку аракети:
09-10-2018 19:45
Жынысы:
Белгисиз
0
Менин байкем аз жерден чоолорго таланып кала жаздаган. Кечинде ,кошуна айылга жоо кетип баратса аркасынан шыртылдаган ун чыккан экен,карап коюп ит деген ойдо кете берет. Бироосу уулуп жибергенде чоо экенин билип ,колундагы фонарик менен этпеп жакыныраак жердеги заправкага чуркап жеткен экен. Абайлабаса ачка чоолор жеп койгондон деле тартпайт.
12.02.2014. 04:26 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
4
Катталган:
22-12-2013
Соӊку аракети:
08-04-2014 22:28
Жынысы:
Белгисиз
+1
ужаско мен буларды корсом кадимки эле ит экен деп ойломокмун окшойт жакшы маалымат экен рахмат супер сиздерге!!!
12.02.2014. 22:47 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
343
Катталган:
16-10-2011
Соӊку аракети:
08-11-2018 18:02
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Москва
0
Коп болсо жалгыз адамга кол салышы мумкун,эки адамга эч качан кол салбайт.
13.02.2014. 11:52 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
23
Катталган:
09-02-2014
Соӊку аракети:
20-10-2017 19:20
Жынысы:
Белгисиз
0
Salamatsyzdarby choo oto jaman bolot bizde choo abdan kop kishilerdin buttaryn talap salgan
14.02.2014. 10:08 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
155
Катталган:
15-04-2013
Соӊку аракети:
12-11-2018 22:21
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Жалал-Абад
0
Чоо баардык эле жерде бар окшойт бизде жалал абадда кечинде уулуп же адам сыякту ыйлаганын уккам бирок адамдарга тиш салганы уга элек экенмин
15.02.2014. 03:24 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
30
Катталган:
28-01-2011
Соӊку аракети:
25-10-2018 09:08
Жынысы:
Белгисиз
0
адамдарга кол салат деп укканмын мен озгон менен жалалабаттын айылында жашайбыз аябай кокунучтуу айылда ызылдап баштаганда айтып калышчу баардык нерсеге топтолуп алып кол салышат деп
15.02.2014. 19:26 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
74
Катталган:
11-02-2013
Соӊку аракети:
22-02-2015 18:08
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бейиш багы
0
3500 деп кайданы айтышат анданда коп болсо керек. Кыргызстандын Ош аймагында бар экенин эми угуп жатам, а Чуйдо бар экенин билем.
24.03.2014. 21:56 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
9
Катталган:
12-08-2013
Соӊку аракети:
18-07-2014 08:29
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
москва
0
indira.1991, мен оштон болом айылда жургонубуздо аябай жаш балача унулдашат биз кечкисин коп укчубуз ата энелерибиз чоолор келип жатат деп коркутушуп уктатышчу бизди
23.04.2014. 00:37 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
8
Катталган:
21-11-2011
Соӊку аракети:
12-06-2018 23:48
Жынысы:
Белгисиз
0
менда уккам адамга да кол салат кытыктап олтурот деп бирок кудай сактасын!!!
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21442;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: