Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

КУНДУЗ –ОЙНООК ЖАНЫБАР

№591 28-февраль-06-март, 2014-ж


Кундуз – суу жээгин байырлаган, териси баалуу, сүт эмүүчү, жырткыч жаныбар. Тегереги токойлуу, камыштуу келген дарыя жана көлмө бойлорунан көп кездешет. Дүйнөнүн көп бөлүгүндө, анын ичинде Кыргызстанда жоголуп бараткан жаныбарлардын катарына кирет. Учурда өлкөбүздүн Алай жана Чаткал өрөөндөрүндө гана өтө аз санда кезигери тууралуу маалыматтар бар. 2000-жылы Бүткүл дүйнөлүк табиятты коргоо коомунун Кызыл китебине киргизилген.

Денесинин узундугу – 55-95 сантиметрге, куйругунун узундугу 25-55 сантиметрге жетет.
Салмагы – 6-10 килограммды түзөт.
10 жылга чейин өмүр сүрөт.

БАЛЫКТАН БАШТАП КОЁНГО ЧЕЙИН ЖЕЙТ
Сууда мыкты сүзүп, чумкуйт. Түнкүсүн аң уулайт. Негизинен балык, андан тышкары курт-кумурска, креветка, краб, бака, коңуз менен да тамактанат. Кармаган курмандыгын 5 манжалуу колдору менен адамга окшоп кармап жейт. Кээде жапайы коён менен кемирүүчүлөргө, суу канаттууларына да кол салат. Бир жылда 1 кундуз 300-350 килограммга чейин балык жейт.



ЭКИДЕН ТӨРТКӨ ЧЕЙИН КҮЧҮК ТУУЙТ
Балдарын курсагында 2 ай көтөрүп, 2-4 бала тууп, 3-4 ай эмизет. Балдары күчүк деп аталат. Ургаачыларынын 2 жуп эмчеги болот.

БАТИРЛЕРИ КӨП
Суунун жээгиндеги дөңсөө жерге ичине суу кирбегидей кылып бир нече ийин казат. Эски ийиндер жана дарактын калың дүмүрлөрү да баш калкалоочу кошумча жай болуп берет.

СУУНУН БЕТИНДЕ ЧАЛКАСЫНАН ЖАТЫП ЭС АЛАТ
Айрым учурда кундуз чарчаганда жана тойгондо суунун бетинде чалкасынан жатып эс алат, уктайт. Кээде кундуздар суунун агымы менен агып кетпейли деп сактанышып, бири-биринин колдорун кармап алып укташат. Күчүктөрү энесинин төшүнө чыгып алып, кургак жатып көшүлүүнү сүйүшөт.


ИЙИНИНИН ТЕГЕРЕГИН 7 МЕТРГЕ ЧЕЙИН ТАЗАЛАЙТ
Ийининин айланасында ташталган чырпыкты же таштын жылдырылып калышын байкап калышса, сактанып ийининен алыс кетпей калат. Таза жаныбар болгондуктан, ийининин айланасын 6-7 метрге чейин тазалайт. Ээлеген аймагын кыгы жана жыныстык бези иштеп чыгарган суюктук менен белгилейт.

ТАШ ЫРГЫТЫП ОЙНОП, КЫШТА ЖЫЛГАЯК ТЕБЕТ
Кундуз сууга таш ыргытып ойноп, кармаган курмандыгын коё берип, кайра кармап эрмектейт. Кышында бийиктен ылдыйга жатып алып жылгаяк тээп көңүл ачат. Күчүктөрү көпөлөктөрдү жана өз куйруктарын өздөрү кубалап, бири-бири менен алышып-жулмалашканды сүйүшөт. Колго бат үйрөнүп, көнүп кетүүчү жагы да бар.



БААРЛАШУУ ҮЧҮН ТҮРДҮҮ ҮН ЧЫГАРАТ
Кундуз баарлашуу жана коркунучту билдирүү үчүн ар түрдүү үндөрдү чыгарат. Мисалы, чырылдайт, чыйкылдайт, ышкырат. Корккондо кышылдап айбат көрсөтөт. Душмандары болуп бүркүт, сүлөөсүн, карышкыр жана башкалар эсептелет. Аларга жолукканда денесиндеги жагымсыз жыттанган суюктукту чачып жиберип коргонушат.

КЫЗЫКТУУ

  • Бразилияда гигант кундуздар жашайт, алардын денеси 2 метрге чейин (мунун 70 сантиметрдейи куйругу) суналат.
  • Кундуздун көп түрлөрү бар. Алардын бир түрү таш менен үлүлдүн кабыгын чагып, ичин жегенди билет.
  • Бангладештин айрым аймактарында балыкчылар кундуздарды мойнунан байлап алып, балык уулоодо колдонушат. Алар балыктарды торго айдап келип беришет.

Чолпонбек Абыкеев, жазуучу:«КУНДУЗДАРДЫН КЫЗ ОЮНУ БОЛОТ ЭКЕН»
– Илгери элибиз кундузду ыйык жаныбар деп, анын эки же үчөөсүн гана атканга уруксат беришкен. Андан ашса каргап салат деп коркушкан. «Кундуз бар жер – ырыскылуу жер, андай жерге сыйынып, зыярат жасаган адам байыйт» дешкен. Мергенчи таякем Жаанбай уулу Нурманбет мага кундуз тууралуу өзүнүн көргөн-билгенин айтып берген эле.
«Тоңдо Калкагар деген жерде кичине көлмө жана анын астында саз бар. Ошол жерге мергенчи туугандарым менен барып, кундузду көргөн элем. Айдын жарыгында мергенчилер болуп аңдып жатабыз. Оо бир убакта алар чыга келишти. Айдын толуп турган кези болгондуктан, кундуздардын жүнү тим эле кулпуруп, жылтырайт. Бул жарыктыктар ай толгондо кыз алып, кыз беришет экен. Кара саздын жээги кундуздар ары-бери өтө берип, тапталып жол болуп калган. Жолдун аркы тарабында 10 чакты кундуз эки буту менен тике туруп карап турат. Берки бетинде бир топ кундуз ошентип турат. Анан тигил 10 чакты кундуздан төртөө бөлүнүп, эки буттары менен басып беркилерге келишти. Беркилерден бирөө бөлүнүп, тигилерге кошулду эле, дагы үчөө алар менен чогуу басты. Мергенчилер жалгыз бөлүнгөнүн колукту, беркилерин жеткирип бара жаткандар деп айтышты. Чогуу жолдун аркы бетине жетишкенде башка кундуздар да барып кошулушту. Анан ары жактагы талаага чыгып алышып, аябай оюн курушту. Эми укмуш кооз көрүнөт экен. Терилери жалт-жулт эле дейт. Чай-чуй деп үн чыгарышып, ушундай секирип ойношту. Элибизде айтылып жүргөн кундуздардын кыз оюну дегени сыягы ошол окшойт».



Канымжан Усупбекова
koom@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  3 
Комментарийлер(7)
04.03.2014. 15:18 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
26
Катталган:
18-12-2013
Соӊку аракети:
22-11-2014 02:22
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
0
Ukmush goo
04.03.2014. 19:27 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
0
Катталган:
18-02-2014
Соӊку аракети:
24-03-2014 20:58
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Сверловская обл г Екатеринбург
0
chun ele ukmush eken
05.03.2014. 02:17 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
26
Катталган:
30-12-2013
Соӊку аракети:
03-04-2014 14:44
Жынысы:
Белгисиз
0
Беш манжасы кызык экен. Териси акыйкат баалуу менин да пцец тумагымды 9000 ге алганмын. Аябай туктору сулкулдогон. Тумакты кийип кийин чечип ичин тышына кылып сумкага салып коем. Кайра эшике чыкканда кийип алам эч нерсе болбойт. Ал эми норканы соссуз кармап журосун. Норка модадан деле калды
05.03.2014. 10:37 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
11
Катталган:
20-06-2013
Соӊку аракети:
21-09-2018 23:00
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Алай
0
Эс алгандары жакты!!!
29.03.2014. 01:16 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
37
Катталган:
14-10-2011
Соӊку аракети:
14-01-2018 15:41
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
ҮРҮМЧҮ 乌鲁木齐
0
Сонун жаныбар го! Тазалыгы жакты
07.04.2014. 13:46 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
2
Катталган:
25-11-2013
Соӊку аракети:
26-06-2016 08:36
Жынысы:
Белгисиз
0
:))))
26.05.2014. 16:18 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
40
Катталган:
26-05-2014
Соӊку аракети:
22-02-2016 23:32
Жынысы:
Белгисиз
0
Мага да чалкалап жатып алып эс алганы жакты.Кышында кантип эс алышат болду экен ээ?
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: