Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

КИРПИ УЙКУЧУ ЖАНЫБАР

№601 09-май-15-май, 2014-ж


Чачы тик туруп калган адамды «кирпидей болгон кебетең менен» деп калабыз. Бул жапайы жандыктын ийнелери кимдин гана болбосун кызыгуусун жаратат эмеспи. Эгер кирпи жөнүндө билгиңиз келсе, анда төмөнкү макалага көз салыңыз.

КИРПИГЕ КЫСКАЧА МҮНӨЗДӨМӨ
Кирпинин латынча аталышы «еrinaceus», бизче которгондо «тикенектүү тосмо». Булардын байырлаган аймактары Европа, Чыгыш, Орто Азия жана Батыш Сибирь чөлкөмдөрү.

Сырткы келбети:

  • Денесинин узундугу – 20-30 сантиметр.
  • Салмагы – 700-800 грамм.
  • Ийнелеринин узундугу 3 сантиметр жана алардын арасында ичке, өтө суюк өскөн жүндөр бар. Ийнелеринин ичи көңдөй, аба толуп турат.
  • Чоң кирпилердин ийнесинин саны 6000 даанага чейин жетсе, жашыраактарыныкы 3000дин тегерегинде болот.
  • Жаз же күз айында түлөшөт. Ийнелери 12-18 айда өсөт. Жаратылыш койнунда кирпилер 5-7 жыл жашаса, колдо багылгандар 8-10 жылга чейин жашашат.
  • Буттары 5 манжалуу, учтуу тырмактарга ээ.
  • Тиши – 36 даана.
  • Мурду узун жана дайыма нымдашып турат.
  • Көпчүлүк түнкү жаныбарлар сыяктуу эле кирпинин көрүүсү начар. Бирок анын жыт сезүүсү жана угуусу жакшы өрчүгөн.
  • Кыймылы тез. Секундасына 3 метр аралыкка чейин чуркайт. Бийиктикке секирип, ал гана эмес, сууда да сүзүүнү билишет.
Адамдар отурукташкан аймакка жакын жашай берет. Ошондой эле адамга бат көнүп, 2-3 күндө эле үйүр алат.

Корккондо бүк түшүп, томолоктошуп калат.

ЖАШООСУ
Кирпилер көбүнчө токойдун четиндеги талааларда, бадалдардын арасында, суу жээктеринде жалгыздап жашашат. Алардын жашоосунун активдүү бөлүгү түнкүсүн болгондуктан, күндүз уясында же ылайыгы келген коопсуз жайларда баш калкалашат. Уясын бадалдардын арасына, чуңкурларга, чычкандардын ээн калган ийиндерине, бактын коңулдарына салып, астын кургак жалбырак же чөп менен төшөйт. Алар уялаган аймагынан өтө алыс кетишпейт. Кирпилер апрелдин келиши менен уйкудан ойгонушуп, ноябрга чейин тиричилик кылышып, семиришет. Кыш түшөр алдында уясын жылуулап бекитет да, кышы бою организминдеги май менен азыктанып, боюнда бар келиндей уйкунун сазайын беришет. Ийнелүү жандыктын негизги душмандары карышкыр, түлкү, жапайы мышык жана башка жырткычтар.

АЗЫКТАРЫ
Негизги азыктары – курт-кумурскалар, өсүмдүктөрдөн мөмө-жемиштер. Мындан сырткары, жерге уялаган канаттуу куштардын жумурткаларын сүйүп жейт жана чычкан, бакаларга кол салган учурлары кездешет.

КӨБӨЙҮҮСҮ
Кирпилер жылына бир гана ирет төлдөшөт. Жыныстык жактан 10-12 ай жетилишет. Жазында уйкудан ойгонгон кирпилер курсактарын кампайтып жанданып алган соң апрель, май айларында тукум улоого киришишет. Мына ушул учурда ургаачылары талашка түшүп, эркектери күч сынашат. Кармашууда ачуусу келген кирпи катуу бышкырып, каршылашын түртүп, оңтою келсе мурдунан, бутунан тиштейт. Жеңишке жеткени ургаачысын бир нече саат айланчыктап жүрүп анан жупташат. Ургаачы кирпи 49 күн боюна көтөрүп, бир тууганда 3-8 баш тууйт. Жаңы туулган балдары кызыл эт болуп туулат да, денеси ийне менен 15 күндүн ичинде толук капталат. Эне кирпи балдарын алгачкы айда эмизсе, экинчи айда талаадан азыктанууга үйрөтөт. Андан кийин «төрт тарабың кыбыла» деп жолуна салат. Кирпилер уядан бөлүнүп чыккан соң кайра кайрылып келишпейт.

Кызыктар

  • Биздин заманга чейинки IV кылымда римдиктер кирпилерди көбөйтүп, этин азык катары пайдаланышкан.
  • Эл ичинде ар кандай ооруларга каршы кирпинин этинен шорпо жасап ичкендер бар.
  • Ал эми төрөй албай жүргөн аялдар кирпинин шорпосун ырымдап ичишкен учурлар кездешет.
  • Кирпинин өзүнүн организми абдан күчтүү. Алар мышьяк, сулема сыяктуу уулуу заттарга моюн сунбайт.

Кубаныч Сыдыков
kenesh@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  2 
Комментарийлер(16)
12.05.2014. 11:23 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
13
Катталган:
20-12-2013
Соӊку аракети:
09-06-2014 10:13
Жынысы:
Белгисиз
0
Бизда кирпи бакканбыз тундо алма бактан кармап алганбыз анан апам айран берип коюптур олуп калган
12.05.2014. 23:24 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
144
Катталган:
25-01-2014
Соӊку аракети:
10-11-2018 02:45
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ордолуу Ош
0
Tynar89, укмушко.жаман кулдум....
12.05.2014. 11:34 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
10
Катталган:
30-03-2014
Соӊку аракети:
19-05-2014 11:16
Жынысы:
Белгисиз
+1
Мына сага кызык элестет уядан болунуп чыккан сон уясына кайрылып келбейт ата-энесине оордугу тушпойт бирок таш боор экен.
12.05.2014. 14:05 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
102
Катталган:
31-12-2013
Соӊку аракети:
01-10-2016 02:22
Жынысы:
Белгисиз
0
Секунд емес мунот го. Кичинекей кирпинин бир секундда уч метр жол басаарын елестете албай жатам.
12.05.2014. 14:17 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
10
Катталган:
07-09-2013
Соӊку аракети:
28-10-2018 19:15
Жынысы:
Белгисиз
0
Aisanat, ha ha menda iwenbei jatam
12.05.2014. 15:13 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
793
Катталган:
12-08-2013
Соӊку аракети:
03-05-2018 12:09
Жынысы:
Белгисиз
+1
Aisanat, 3 минутта 180 скнт бар. 180 ге чейин санаганча 3 эле метр жылган эмне ташбака беле? чуркаса чуркайтта ал кандай породасы болол тез, жай дегендей.
13.05.2014. 00:07 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
17
Катталган:
17-02-2009
Соӊку аракети:
30-01-2018 22:28
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Evergreen
0
Биздин кирпибиз бар болчу,кундуз анча кыймылдачу эмес,биз уктаганда анан дупулдоп эле чуркап журчу.
13.05.2014. 08:07 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
27
Катталган:
22-11-2013
Соӊку аракети:
12-11-2018 16:16
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
0
Баян, калптан сырткарыле айтып жатасынбы же? мен мисалы кирпини живой королекмин да
13.05.2014. 16:21 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
48
Катталган:
11-05-2013
Соӊку аракети:
31-12-2014 13:18
Жынысы:
Белгисиз
0
kalbek87, Ооба, чуркайт.
19.05.2014. 01:07 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
93
Катталган:
03-06-2013
Соӊку аракети:
26-10-2014 13:42
Жынысы:
Белгисиз
0
kalbek87, Бул кирпи эмес кирпи чечен дейт,а кирпи деп бизде бар орусчасы Дикабрес деп коёт чондору 25-30килограмм эт берет найзаларынын узундугу 40-50см болот.
13.05.2014. 00:07 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
660
Катталган:
20-04-2014
Соӊку аракети:
10-04-2017 12:23
Жынысы:
Белгисиз
0
Кызыкко улуу заттарга моюн сунбайт десем. бул жакта айран ичип олду дейтта :-D
13.05.2014. 05:06 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
79
Катталган:
20-01-2014
Соӊку аракети:
13-08-2014 19:53
Жынысы:
Белгисиз
0
aikol87, ачыган айран ичсе кирпи эмес,сен деле тынчыйсын да.
13.05.2014. 16:16 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
48
Катталган:
11-05-2013
Соӊку аракети:
31-12-2014 13:18
Жынысы:
Белгисиз
0
Иии. Кармагандан корком.
13.05.2014. 19:30 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
22
Катталган:
07-04-2014
Соӊку аракети:
21-03-2018 18:02
Жынысы:
Белгисиз
0
baibai71 Ачыган айранды ичсе адам олбойт жакшына элэ журобузго ачып кеткен айранды чалап кылып ичип
14.05.2014. 21:46 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
14
Катталган:
11-10-2013
Соӊку аракети:
06-07-2018 13:30
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
0
Рахмат...Кирпи жонундо коп нерсе билип алдым
16.05.2014. 10:38 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
101
Катталган:
14-04-2014
Соӊку аракети:
10-11-2018 20:31
Жынысы:
Белгисиз
0
Мен да тан калып жатам, кирпи айран ичип олгон дегенге, организми кучтуу болот деп турбайбы бул жерде. Ачыган айранды организми слабый адам ичсе жакпаса отравления болушу мумкун бирок олбойт го.
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21442;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: