Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

БЕДЕ АБАДАН АЗОТ АЛЫП, ЖЕРДИ АЗЫКТАНДЫРАТ

№643 27-февраль-5-март, 2015-ж


Кыш бир аз узак болуп, жаз кечиге баштаганда эле малчылардын жүрөк оорусу болгон тоют маселеси башталат. «Кыштын камын жазда көр» демекчи, мал чарбачылыгы менен алектенген жарандарыбыз үчүн малга тоют камдоо боюнча түмөндөгөн кеӊештерди сунуштоого болот. Тоют өндүрүмүндө мал азыгынын эӊ башкыларынын бири болуп беде саналат. Андыктан бедени кантип өстүрсө сапаттуу тоют жыйылат, аны саткандан түшкөн киреше канча болот, кызыгып көрдүк.
СССР мезгилинде Кыргызстандан өндүрүлгөн эт союздун курамындагы мамлекеттердин баарына таралып, сапат жагынан да атак алып турган. Бул үчүн дыйкандар даярдаган тоют абдан маанилүү болгон. Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Эт" эт өндүрүүчүлөрү жана аны кайра иштетүүчүлөр ассоциациясынын (юридикалык жактардын бирикмеси) берген маалыматы боюнча, 2013-жылы Кыргызстанда 200 миӊ тоннанын айланасында эт өндүрүлгөн. Анын 80 миӊге жакын тоннасы бажы каттамынан өткөрүлүп, өлкөдөн сыртка чыгарылса, ошол эле учурда сырттан кайра 80 миӊ тоннага жакын эттин ар башка түрлөрү алынып келинген. Мурда эт өндүрүү боюнча Нарын облусу биринчи орунда турса, азыр ал жакта мал көп болгону менен семиз, эттүү жандыктар аз болгондуктан, эт да аз өндүрүлүп 4-орунга түшүп калган. Ал эми 1-орунда Чүй, 2-орунда Ош, 3-орунда Жалал-Абад облустары турат.

«Окутуу, кеӊеш берүү жана инновация борбору» коомдук фондунун долбоорлор боюнча координатору Алымкул
Карбозов беденин уругун тандоо, аны өстүрүү, сапаттуу тоют жыйноонун жолдору менен бөлүштү:

«БЕДЕНИН КАЛОРИЯЛУУЛУГУ ЖЕМГЕ ТЕТЕ»
– Беде көп жылдык тоют болуп эсептелет. Айрымдар аны көк беде десе, кай бирлери кара беде деп атап жүрүшөт. Беде менен катар кызыл гүлдүү, кеӊири жайылган тоют – эспарцет да өстүрүлөт. Ал климаты суук жерлерге ылайыкташкан. Ал эми бедени деле суук жерлерге өстүрө берсе болот, бирок бир жылда эки, жакшылап бакса үч чабык менен жыйнап алышат.
Урук тандоо: Беденин уругу менен сорго деген өсүмдүктүн уругу укмуштай окшош болот. Анын көрүнүшү таруу сыяктуу, бирок топуксуз чөп. Алгач бедени чаап алып, уругун калбырдан өткөрүшөт. Андан соӊ магниттен өткөрүү ыкмасын колдонушат. Металл аппаратка урукту салганда беденики оор болуп калып калат, ал эми соргонун уругу жеӊил болгондуктан, магнитке жабышып кетет. Магниттен өткөрүү ыкмасынан кийин беденин уругуна металлдын майы жугуп кара түскө келет. Ошондуктан базардан сатып аларда кочкул жашыл же кара беденин уругун талап кылыӊыздар. Беденин уругу өӊү кара болуп калгандан кийин, айрым шылуундар соргонун уругун алып, көмүргө боёп туруп аралаштырып жиберишет дейт. Андыктан урукту уучтап, колго ушалап көрүү керек. Эгер колго көө болуп дароо эле жугуп калса, анда ал сорго. Эгер колго көпкө ушалагандын натыйжасында гана майланышып карасы жукса, анда ал беденин уругу.
Бир гектар аянтка таза беденин уругунан 20 килограмм кетет. Сапаттуу уруктун 1 килограммы 300-350 сом болот. 170-200 сомдун айланасында деле тапса болот, бирок андайлар жакшы чыкпай калат.
Өстүрүү: Өсүмдүктүн бийиктиги 80-140 сантиметрге чейин жетет. Айдалган жерге кылкандуу дан өсүмдүктөрү менен аралаштырып себиш керек. Биринчи жылы беде тоют бербейт. Ал жылы дыйкан арпаны гана чаап алат. Экинчи жылдан тартып өсүп, эӊ узак дегенде 6-8 жылга чейин чөп алса болот.
Сугаруу: Беде 7-8 сантиметр көтөрүлгөндөн кийин суу жаюу керек. Ошол боюнча 1-чабыкты чаап алууга болот. Жерден бедени 6 сантиметр калтырып чабуу керек. Эгерде түбүнөн чаап салсак, сабактын ортосундагы көңдөйгө суу толуп калып, тамыр дем ала албай, чөп чыкпай калат. 2-чабыкты деле чөп жерден 6-7 сантиметр көтөрүлгөндөн кийин сугарууга болот. Ар бир чабыктын ортосунда бирден, күн ысык жана кар түшпөгөн жерлерде 2 жолу сугарууга болот.
Оруп-жыюу: Беде себилген талаага көз жүгүртүӊүз. Анын 15-20 пайызы сыя көк гүл ачып, калган бөлүгү гүлүн ача элек болсо, чаап алууга даяр. Малга пайдалуу азыктын баары беденин сабак, жалбырагына топтолуп турган чагы ушул.
Чабылган чөптөн бир тутам алып, кир сыккандай бурап көрүӊүз. Эгер буралган тутам жай, акырындык менен калыбына келип, анча-мынчасы үзүлүп кетсе анда чөмөлө же түк кылып жыйып алууга даяр. Эгер суу боюнча жыйнап салсаӊыз, күзгө жетпей чирип кетет. Ал эми жаандын алдында калтырып, аны кайра кургатып, чөмөлөгө үйүп, ары-бери сүйрөй берсе ал саргарып, сапаты кетет. Мындай чөптү кымбат баада да сата албайсыз.
Өз маалында чаап албагандын да чыгашасы көп. Мында дыйкан гектарына көбүрөөк центнер алышы мүмкүн. Бирок ал сөӊгөк болуп калат дагы, өтө бышып кетип, азыктуулугу төмөндөйт. Мал анын жумшак жерлерин тандап жеп, сөӊгөгүн шакелге чыгарып салат.
Жаш беденин курамында 23,6 пайыз протеин болгондуктан, анын калориялуулугу жемге тете. Беде абадан азотту алып, жерге өткөргөн өзгөчө өсүмдүк. 6-7 жыл удаа беде чыккан жерге дан же картошка, кызылча, сабиз сыяктуу жашылчаларды эгип, мол түшүм алууга мүмкүн. Ага химиялык жер семирткичтерди сээп убара болбой эле пайдаланууга болот.

Жыл сайын малына тоют камдап, андан ашканын кардарларга сатып киреше тапкан дыйкандар азыр абдан көп. Алардын бири Нарын районуна караштуу Жан-Булак айылынын тургуну Арстанбек Асанакунов:

«ЖАЗГА МААЛ ЧӨП КЫМБАТТАЙТ»
– Беш гектар жерим бар. Анын 3 гектарына көк беде сепкем. Нарындын шартында сепкенден кийин 7-8 жылга чейин чаап ала берсе болот. Бирок жыл өткөн сайын түшүмдүүлүгү азая берет.
Биринчи чабыкты июнь айынын 25инен баштап чаба баштайбыз. 1 гектардан 10 тонна тоют жыйып алууга болот. Экинчи чабык деле ушундай көлөмдө жыйынтык берет. Аны августтун аягы, сентябрь айы чаап бүтөбүз. Ал эми үчүнчү чабыкты баары эле ала алышпайт. Суу жетиштүү болсо, жапыз, көлөмү аз, бирок жаш бедени октябрь айында чаап алса болот.
Былтыр биринчи чабыктагы бир түк чөптү 150-200 сомдон саттык. Мен 300дөй түктү сатып жибердим. 600 түктү үйдөгү малга деп жыйып койгом. Жаз келди, малы көптөр чөп издеп, «өзүӊөн ашса, мага сат» деп кезекке туруп жатышат. Беденин 1 түгү 250 сомго чыкты.
Быйыл чөптү жыйнап алууга кеткен кызмат акыларынан сырткары 50-60 миӊ сомго чейин каражат таптым. Атайын чөп менен иштеп, жакшылап багып, кайра сатыш үчүн өстүргөндөр да бар. Алар тапкан каражатына мал курашат же күзгү тойлорго, үйүн оӊдоп-түзөөгө кетиришет. Айрымдар үй эмеректерин жаӊылап алышат. Чөптүн түгүн арзан алып, кайра жазында кымбат сатып бизнес кылгандар да бар. Айтор, техника жетиштүү болсо, айыл жеринде бедеден өтөр кирешелүү бизнес жок.

Ал эми Чүй облусунун Аламүдүн районунун тургуну Нурбек Акматов болсо жерди ижарага алып беде өстүрүп сатат.

«ӨЗГӨЧӨ ДЕЛЕ КАМ КӨРЧҮ ӨСҮМДҮК ЭМЕС»
– Эки гектар жерди ижарага алгам. Бир сезондо 3 жолу чаап алам. 2 гектар жерге болжолдуу түрдө айдап себүүдөн сырткары 1 жылдык кирешени төмөнкүчө эсептесек болот:

Ижара акысы – 32 000 сом
Чаптырганга – 9000 сом
Боологонго – 16Х1000=16 000
3 жолку чабыктан – 1000 даана түк (1 түк орточо 100 сом)
Жалпы киреше – 100 000 сом
100 000 - 57 000 = 43 000
Таза киреше – 43 000 сом

Бедени бир сээп туруп, 6-7 жыл катары менен сугарып коюп эле түшүм ала бересиӊ. Ал үчүн суу жетиштүү болуп, маалынан кеч калтырбай чаап алып туруш керек.

Гүлжан Асанкожоева
kenesh@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  6 
Комментарийлер(5)
02.03.2015. 10:08 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
9
Катталган:
20-11-2014
Соӊку аракети:
24-02-2018 01:32
Жынысы:
Белгисиз
0
жакшы экен билбегенди билип алдык эсперсеп жонундо да малымат берип койсонуздар жакшы болмок.
02.03.2015. 12:06 
Тайпасы:
Супермодератор
Комментарийлердин саны:
5988
Катталган:
05-09-2011
Соӊку аракети:
15-11-2018 13:09
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
SUPER.KG
0
EXCLUSIVE-KG, саламатсызбы!
Сунушуңузга рахмат! Аракет кылабыз.
05.03.2015. 13:11 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
13
Катталган:
15-01-2015
Соӊку аракети:
09-09-2018 15:38
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
ал жерден корунбойт
0
Баракелде!Элдин баарына керек маалымат экен.Ушундай пайдалуу маалыматтардан коп жазсанар.
06.03.2015. 09:50 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
43
Катталган:
08-06-2012
Соӊку аракети:
28-09-2018 08:50
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
0
ой биз эт сыртка экпорттобойбуз коп жылдан бери деп жатпады беле,биягы не болуп кетти , Кыргызстанды ким билет деги,бири айтат экпорт жок деп , кайра булар 2013жылы 80мин тонна экпорт , кызык
07.03.2015. 08:51 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
13
Катталган:
14-06-2014
Соӊку аракети:
10-02-2017 13:57
Жынысы:
Белгисиз
0
Жакшы кенеш болуптур озгочо мага!Рахмат!
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: