Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

Кыяс Молдокасымов, тарыхчы: «КУДАЯР ХАНДЫН ГАРЕМИНДЕ 50дөй ӨҢДҮҮ-ТҮСТҮҮ КЫЗДАР КАРМАЛЫП ТУРГАН»

№656 29-май-4-июнь, 2015-ж


– Кудаяр хан (1829–1879) – Кокон хандыгын 1845-1858, 1862-1863, 1865-1875-жылдар аралыгында бийлеген. Кудаяр 12 жашына чейин Таласта таякелеринин колунда жүргөн. Орус саякатчылары Кудаярга жолукканда анын кыймыл-аракетин, өӊү-түсүн кыргыздарга окшоткону да ошондон улам болуш керек. Ал сарайда камалып жатканды жактырган эмес. Тоого чыгып, аӊчылык кылып, кымыз ичип, жайлоодо жүргөндү жактырган. Көчкөндө да жөн көчпөй 20-30 араба менен көчүп, кыдырып жүргөнүн айтышат. 1842-жылы атасы Шералы күтүүсүздөн хан болуп келгенден тартып ордого келет. 1845-жылы атасы өлтүрүлгөндөн кийин Мусулманкул тарабынан 15 жашында хан көтөрүлөт. Тарыхчы Зиябидин Максым Кудаярды бир туугандарына караганда ар дайым жылдызы жанып, кеӊ пейилдүү болгонун сыпаттайт. Ага караганда Малабектин ичи тар, көрө албас жаман адаттары болгонун жазганы бар. Кудаяр балакатка жеткенче Мусулманкул хандыкты жетектеп турган. Качан ал бой жеткенде ага жакындашуу үчүн өзүнүн карындашын алып берип, баласы Абдырахманды ага кумганчы кылып коёт. Кудаяр Мусулманкулдун катуу тартибинде тарбияланат. Аны көөп кетпесин деп чектеп, тыгыз көзөмөлдөп, кайтарууга алып турушкан. 1850-жылдан тартып Кудаяр өз алдынча хандыкты башкара баштайт. Мусулманкул аталык кылып турган учурда кыпчактардын тескери аракеттерин, зомбулуктарын байкайт. Анын Сарымсак (айрым булактарда Абдырахман) баш болгон эӊ жакын адамдары Мусулманкулдун колунан каза тапкандарын көрөт. Ошондуктан апасы Жаркынайымдын да, анын да кыпчактарга болгон кеги, таарынычы сакталып калат. Натыйжада 1853-жылы Мусулманкул баш болгон кыпчактарга чоӊ кыргын салып, 20 миӊдей кыпчак кыргынга туш болгону тарыхта маалым.
Кудаяр бара-бара бийликке мас болуп, соодагерликке ыктап, базарларга, күркөлөргө ээлик кыла баштайт. Мындан сырткары ал катынпоз болуп, гареминде 40-50 чамалуу өӊдүү-түстүү кыздар болгон. Карапайым элди ашыкча кыйнап, эзген учурлары 1850-жылдардын аягына туура келет. Анын элге, айрыкча кыргыздарга болгон зулумдугунун натыйжасында үч жолу тактан түшүп, кайра хан болгон. 1875-жылы 22-июлда Кудаяр хан акыркы жолу тактыны таштап, орустардын ээлигиндеги Ташкенге келген. Орус бийлиги аны үй-бүлөсү, жакындары менен Оренбург шаарына үй камагына жиберген. Москвадагы аскердик архивден Кудаяр Түркстан генерал-губернаторуна, Оренбург генерал-губернаторуна «Коконго барып жашаганга уруксат болбосо, Москвада жашаганга уруксат бергиле» деп жазган каттарын окудум. Эмнегедир орустар анын Москвада жашашына уруксат берген эмес. Ошентип жүргөн күндөрдүн биринде ал Оренбургдан качып, Индия аркылуу Меккеге барып, бир-эки жылдай жашап калат. Ферганада кордук көргөн адамдар Кудаяр ханды ал жактан көрүп калганда сабагандыгын айтышат. Түркиялык Абдырахман эфендиге «мен элди зулумдук менен башкарган экенмин, Ферганага бара албайм» деген өкүнүчүн айткан. Абдырахман эфенди «кайрадан Коконду ээлеп, хан болуу ниетиӊ барбы?» деп сураганда, «бар, эгерде түрк султаны жардам берсе ээлеп алсам жакшы болот» деп жооп берген. Бирок ал тилеги ишке ашпай, 1881-жылдары Ооганстанга келип Корух деген айылда жугуштуу оорудан улам каза болот. Көргөн адамдардын айтуусу боюнча, ал каза болгондо жанында жүз дилдеси (тилла) калыптыр деп айтышкан. Анын жыйнаган байлыктары Кокон хандыгында калган. Оренбургдан качып кеткенде кыймылсыз мүлкү, 12 миӊ дилдеси калгандыгы айтылат.

Султан Төрөбеков
star@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  5 
Комментарийлер(17)
01.06.2015. 10:31 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
35
Катталган:
04-01-2015
Соӊку аракети:
19-03-2018 12:19
Жынысы:
Белгисиз
+10
"Кудаяр хан белең"- деп урушуп калчу мугалимдерибиз. Өз билгенин жасаган ээн баш болгон да Кудаяр да.
01.06.2015. 11:26 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
191
Катталган:
20-09-2014
Соӊку аракети:
22-04-2016 11:38
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Кереметтүү Көк-Арт өрөөнү.
+2
Кудаяр хан болуп кетсен дагы, "уч коргонун" корсотом деп илгеркилер бири бирин урушурп калчуу эле) Убагында кыргызымдын баатырлары каалаган учурда Коконго барып, бийликти алмаштырып турушчуу экен, хан тукуму хан болуш керек деген тушунук ошол убакта катуу сакталгандыктан, кыргыздар Коконду басып алса дагы оздорунон хан которо алышкан эмес.
01.06.2015. 12:11 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
105
Катталган:
09-10-2013
Соӊку аракети:
20-09-2015 23:18
Жынысы:
Белгисиз
-1
Ошондой кыйын эн баш болуп журуп дейдип отуптурда ааламдан.
01.06.2015. 13:59 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
375
Катталган:
13-04-2015
Соӊку аракети:
03-10-2018 10:18
Жынысы:
Белгисиз
+1
Атасы Шералы Таласта оскон Таласта оскон эле дей беришет тарыхчылар. Таласта оскону менен кыргыз элине кийин хан которулгондо жакшылык кылганын бир жерден окуган жокмун. Бул биздин тарыхчылар айта турган соз эмес. Кудаяр хан бирок кийин озун тарбиялаган Мусулманкулду олтургон.
01.06.2015. 14:15 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
187
Катталган:
10-04-2015
Соӊку аракети:
24-10-2018 11:18
Жынысы:
Белгисиз
0
Канкор болгонда.кыпчакты кырып салганго.Мусулманкулду таш менен бастырып соокторун сындырып олтургон.За то тарыхта калган
01.06.2015. 16:04 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
201
Катталган:
15-11-2013
Соӊку аракети:
13-09-2016 23:51
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
БИШКЕК
+3
Гулназ,Базаркул. Кыпчакты Кудаяр эмес кыргыз,озбек,тажиктер биригип кырган. Алар тынч жашабай бийлик талашып ортого от жагып согуш чыгара берип тажаткан. Кыпчак кыргынында 3 млндой кыпчак кырылган. Тактап айтканда геноцид болгон. Калгандары озбек кыргызга синип кетип эми эми кыпчакмын деп калышты.
01.06.2015. 23:17 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
7
Катталган:
15-07-2011
Соӊку аракети:
14-11-2018 12:27
Жынысы:
Белгисиз
-1
Нузупту олтуртконун окуганымда канырыгым тутоп аябай жаман болгом атасы Шералынын
07.06.2015. 09:58 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
328
Катталган:
21-07-2014
Соӊку аракети:
15-11-2018 00:49
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Деңиз жээгинде.
0
Odik11,мен да ыйлап алгам.
02.06.2015. 14:10 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
7
Катталган:
28-05-2015
Соӊку аракети:
19-10-2015 13:45
Жынысы:
Белгисиз
+1
супер инфо сураныч гезиттеги программаны тактап жазгылачы,айрыкча ОРТ менен ЭЛТР дикин. Кутуп отурсан такыр башка нерсе башталып кетет.
02.06.2015. 14:37 
Тайпасы:
Супермодератор
Комментарийлердин саны:
1626
Катталган:
05-09-2011
Соӊку аракети:
16-11-2018 10:50
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
SUPER.KG
0
reina90, саламатсызбы!
Бул тууралуу купуяма кененирээк маалымат берип койсоңуз.
02.06.2015. 16:15 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
187
Катталган:
10-04-2015
Соӊку аракети:
24-10-2018 11:18
Жынысы:
Белгисиз
0
Базарда элди камап алып.бирда кыпчакты калтырбай башын алган Кудаяр хан да
03.06.2015. 00:21 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
85
Катталган:
21-01-2015
Соӊку аракети:
02-02-2016 04:31
Жынысы:
Белгисиз
0
илгери так деп атасы баласын олтургон экен султан сулайманга окшоп жанындагы он кол сол колдор аялдары токолдору аралашып
03.06.2015. 15:49 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
20
Катталган:
02-06-2015
Соӊку аракети:
07-07-2015 08:52
Жынысы:
Белгисиз
+1
Ханды Кудай ураарда байлыгына мас болот ...
03.06.2015. 16:51 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
230
Катталган:
21-07-2011
Соӊку аракети:
15-11-2018 15:51
Жынысы:
Белгисиз
0
Ошондо булардын ( Шералы хан, Кудаяр хан ) улуту озубек болнонбу?
03.06.2015. 22:29 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
414
Катталган:
22-01-2015
Соӊку аракети:
25-09-2015 04:16
Жынысы:
Белгисиз
0
orun,Султан Бабурдун тукумдары.
04.06.2015. 09:18 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
31
Катталган:
17-05-2015
Соӊку аракети:
04-05-2017 12:10
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Өзүм жашаган калаа
+1
Сулуу катындарды чогултуп алып эрмеги ошол болгон да.Башка эмне иш кылды эле.
06.06.2015. 23:06 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
201
Катталган:
15-11-2013
Соӊку аракети:
13-09-2016 23:51
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
БИШКЕК
0
50дой сулуу кыз,жалко да... Кудаярдын озун тарыхта бачабаз деп эскерушчу эле..
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: