Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

«КЫРГЫЗ ЖЫЛКЫСЫ – УЛУТТУК БАЙЛЫГЫБЫЗ»

№384 12-18-март, 2010-ж.


Жаныбарлар дүйнөсүндө

Кыргыз элинин жашоосун жылкысыз элестетип болбойт. Көчүп-конууда, мал кайтарганда, жортуулга чыкканда, кыскасы, азыркы унаанын ролун аткарган. Кыргыз жылкысын аздектеп, дүйнөгө таанытууну максат кылган Алмазбек Акунов асыл тукумдарды сактап калуу тууралуу айтып берет.

«КЫРГЫЗ ЖЫЛКЫЛАРЫ ТАРЫХТА...»
– Жылкы баласы кыргыздардын турмушунун ажырагыс бир бөлүгү болуп эсептелинет. Бардык малдардын ичинен кыргыздар жылкыга чоң көңүл бурушкан. Минсе унаа, ичсе кымызы баа жеткис суусундук, жесе эти пайдалуу азык. Жоокердик заманда кыргыз жоону кууса жетип, жоодон качса жанын аман сактаган. Көчмөн кыргыз жөө баскан эмес.
Элибиздин бардык оозеки чыгармаларында сөзсүз жылкы жөнүндө сөз болот. Мисалы, “Манас” эпосун алсак, баштан-аяк баатырлардын эрдиги менен тулпар аттардын күлүктүгү, чаалыкпастыгы баяндалат. Чоң казатта Аккула окко учканда Манас атабыздын жаны кейип, дүнүйөсү тарыганын билебиз.
Илгери аламан байге сайылган чоң ат чабыштар болуп келгенин көптөгөн маалыматтар айгинелеп келет. Аздектеп баккан кыйын чыкма күлүктөр ээлерин маңдайларын жарылта сүйүнтө алышкан десек туура болот. Кийинки эле жүз жылдыкты алсак, Байтик баатырдын ашында ат чабышка 100 төө, 1000 кой, 25 жылкы сайылган экен. Кеминде өткөн Шабдан баатырдын ашында 5000дей мал, атагы чыккан Ысык-Көлдөгү бай Муратаалынын ашында баш байгеге 1000 жылкы сайылыптыр.

«КЕЗЕГИНДЕ ДҮЙНӨГӨ АТЫ ЧЫККАН»
– Кыргыз жылкысы көптөгөн башка жылкы породаларынын ичинен өтө чыдамкайлыгы, чаалыкпастыгы, айрыкча туягынын бекемдиги жана катаал шарттарда да тукумун улап кеткендиги менен айырмаланат. Мисалы, тоют тартыш болгон мезгилде көпчүлүк породалар көтөрүм болуп баспай калышат. Ал эми кыргыз жылкылары мындай учурду күчтүүлүгү, чыдамкайлыгы менен талаадан оттоп болсо да жеңип чыгат.
Айрыкча тоонун өр, тик жана кыя беттеринде тез, ташыркабай жакшы басат. Кыргыз жылкысы кезегинде дүйнөгө аты чыккандыгын айтпасак болбойт. Бул маалыматты чет элдик интернет булактарында кыргыз жылкысы жөнүндө жазылган жакшы сөздөр тастыктайт.
1913-жылы Николай падышанын уба­гында Алматыда айыл чарба көргөзмөсү болуп, ар кайсы элдин кү­лүктөрүн сынаган ат чабышта биринчи болуп Көк­кашка кыргыз күлүгү келген.
Бүгүнкү күнү Кыргызстандын аймагында ошол байыркы жылкыларга окшош жылкылардын азы эле калган.

«ЖОГОТУУЛАР»
– Биринчи жоготуу. 1898-жыл­дары орустар кыр­гыз жылкысынын жаңы породасын алып чыгабыз деп, башка жалакай англис, дон, орус таскактуу жылкылары менен аргындаштырышкан. Ал жаңы кыргыз жылкыларынын дайыны кыска убакыттын ичинде эле чыкпай калган. Башкача айтканда, туруксуз порода экени далилденди. Убагында жаңы кыргыз жылкылары бойлуу, сымбаттуу күлүк болуп, жакшы ийгиликтерди жараткан. Бирок бул көрүнүш Советтер Союзунун учурунда көп каражат жумшоонун күчү менен кармалып турган. Союз кулагандан кийин бул порода жоголуп кеткен.
Экинчи жоготуу. 1916-жылга туш келет. Үркүн убагында кыргыз жылкыларынын көбү ачкадан кырылган. Колго тийгени, аман калганы менен эл Кытайга барып келген.
Үчүнчү жоготуу. Ата Мекендик согуш учурунда элден жалы төгүлүп, куйруктары кучак болгон мыкты айгырларды тандашып согушка алып кетишкен.
Төртүнчү жоготуу. Советтер Союзу тарап, эл эмне кыларын билбей далбастап калганда, жакшы жылкылардын баары союлуп сатылып кеткен. Мына ушул өңдүү окуялар менен кыргыз нукура жылкысы чоң жоготууга учураган.

«АЛЫСКА ЧУРКООДО БИЗДИН ЖЫЛКЫЛАР АЛДЫҢКЫ ОРУНДА»
– Мен кыргыз жылкыларын издөө максатында Кыргызстандын Чүй, Ысык-Көл, Талас, Нарын аймактарында болуп, анализ жасаганымда кыргыз жылкылардын сапаты абдан төмөндөгөнүнө күбө болдум. Бирок алардын тышкы белгилери сакталып калган. Бул жылкылар айрыкча Нарын облусунун тоолуу аймактарында кездешет.
Учурда Кытайдагы, Тажикстандагы жылкы баккан кыргыздар менен байланыш түзүп, өзүбүздүн миң жылдардан бери келе жаткан жылкыбыздын сапатын жакшыртууга толук мүмкүнчүлүк бар. Керек болсо нукура кыргыз жылкыларын асыраган мамлекеттик завод түзсө болот. Анткени кыргыз жылкысы – улуттук байлыгыбыз. Азыр англис, араб, түркмөн, орус жылкыларын багып башканы таң калтыра албайбыз. Жогоруда аты аталган жылкылар аз чакырымга чуркап биринчи чыкканы менен, алыска чуркоодо кыргыз жылкыларынан калып калат.
1939-40-жылдары чоң атамдын Сарала жоргосун колхоз кызматтык ат кылып алган. Бир жолу колхоздун бир милиция кызматкери Сарала менен Ысык-Көл районунун Чоң-Сары-Ой айылынан чыгып, кеч бешимде Тоңдогу Бүркүт айылына эл жатарда келген. Бул аралык 160-165 чакырымды түзөт. Буга окшогон фактылар санай берсек абдан көп. Кийин согуш башталганда жогоруда саналган аттарга окшогон кыйын чыкма жылкылардын баарын аскерге колдонгону алып кетишкен.

«АСЫЛ ТУКУМДАРДЫ ОЙЛОГОН ЖАКЛИН РИПАР»
– Кыргызстанда көп жылдардан бери кыргыз жылкыларына изилдөө жүргүзүп иштеп жаткан француз айымы Жаклин Рипар бар. Бүгүнкү күнү асыл тукумдун келечегине кам көрүп, аны популярдуулукка алып чыгам деп көп аракеттерди кылып жүрөт. Бирок бир аялдын колунан эмне келмекчи? Ал киши кыргыздарга жана кыргыз өкмөтүнө абдан нааразы болуп жүргөн чагы. Биздин кыргызды кыргыз кылып миң жылдан бери жонуна көтөрүп жүргөн асыл жаныбарды коргоп калбаганыбызга ичи ачышып жатат. Мен дагы бул ишке күйүп-бышып аракет кылып, Нарын, Ысык-Көл аймактарынан тандалма кыргыз бээлерин бир үйүргө топтоп, аларды Тоңдун сыртында табигый шартта асырап жаткан учурум. Алайлык, кытайлык кыргыздар менен байланыш түзүп, жылкылардын канын алмашууну көздөөдөмүн. Эң башкы максатым – илгерки жоого минген жылкыларды алып чыгуу. Аталарыбыз минген атты тирилтүү. Эми бул ишти өкмөт ойгонуп колдосо жакшы.

КЫРГЫЗ ЖЫЛКЫСЫ

  • Жал-куйругу өтө узун эмес.
  • Моюну жоон.
  • Башы чоң жана салмактуу.
  • Буттары кыска, булчуңдуу, туяктары бекем.
  • Көкүрөгү кең.
  • Айгырларынын бою 140-155 сантиметр болсо, бээлердики 138-142 сантиметр.
  • Өңү буурул, кара, тору, сарала, карала, чабдар, көк, ак-боз болот.

КЫРГЫЗ ЖЫЛКЫСЫ ҮЧҮН КҮЙГӨНДӨР
Белгилеп кетүүчү нерсе, жылкы боюнча чет элдик адистер Гардер 1873-жылы, Фирсов 1895-жылы, Безвуглый 1914-жылдары «нукура кыргыз жылкыларынын породасын сактайлы. Кыргыз жылкыларын жакшы шартта баксак, аскердик согушта минүүгө жарачулар чыгат» деп иш башташкан. Бирок бул адистердин пикирин башка жылкы адистери четке кагып, аргындаштыруу жолуна өтүшкөн.

Сүйүн Кулматова
koom@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(6)
13.03.2010. 16:21 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
36
Катталган:
29-01-2009
Соӊку аракети:
25-12-2012 16:44
Жынысы:
Белгисиз
0
alga!
bul myrzabyz kyrgyzdyn jylkylaryn, taigandaryn, topozdorun jangyrtyp jurot. kitepterge dagy alar jonundo iz kaltyryp jatkanyn aita keteyin. bali!
bul makaladagy fakttar oshol kitepterdin birinen alyngan, birok oshogo "ssylka" korsotpoi kogonu okunuchtuu Suyun ayimdyn. ABTORSKOE PRAVO/COPYRIGHT/AVTORDUK UKUK degen tushunuk jetishpei jatat bizdin jurnalistterge. kapa bolbogula, birok bul el aralyk dengeeldegi intellektualdyk meenchik katary kabyl alynat. Kulagyngarga altyn syrga
14.03.2010. 15:14 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
13
Катталган:
14-02-2010
Соӊку аракети:
08-11-2014 12:27
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
0
эмнеге четке кагат , колдош керек туугандар , коргош керек........

кыргызымдын мындай жигтерин алдыга чыгышына жардам бериш керек!!!
15.03.2010. 13:47 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
9
Катталган:
20-08-2008
Соӊку аракети:
20-11-2015 20:09
Жынысы:
Белгисиз
0
koldosh kerek,kilish kerek dep, birok butunan tartpash kerek :)
17.03.2010. 07:12 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
22
Катталган:
14-03-2010
Соӊку аракети:
20-09-2013 13:19
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Texas
0
Karyshkyr tuura aitasyn buttan chaluu bizde adat ele go.....
18.03.2010. 15:24 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
93
Катталган:
01-08-2009
Соӊку аракети:
10-01-2016 15:43
Жынысы:
Белгисиз
0
Kyrgyzdyn jylkysyn taigan itin tez arada ineskaga kirgizish kerek. Bolboso bulardy da kazah je kytai ozbekterge aldyrtyp iebiz.
08.08.2010. 02:58 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
19
Катталган:
03-08-2010
Соӊку аракети:
14-09-2010 00:47
Жынысы:
Белгисиз
0
:) atka mingenden korkom. birok sonun aybandar ...
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: