Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ЖЫЛ САЙЫН ЖОГОЛУП, КАЙРА ЖАРАЛГАН МЕРЦБАХЕР КӨЛҮ

№778 29-сентябрь - 5-октябрь, 2017-ж.


Өлкөбүздө керемет көл бар, өзгөчөлүгү – анын жок болуп, кайра пайда болуп турушунда. Жылына 1, кээде 2 жолу бул көлдүн суусу толук агып кетип, кайра толуп турат. Ысык-Көл облусундагы Сары-Жаз өрөөнүндө, Түндүк Эңилчек мөңгүсүнүн этегинде жайгашкан бул укмуштуу көл Мерцбахер деп аталат.

КӨЛ ТУУРАЛУУ

Мерцбахер көлү – Борбордук Тянь-Шандын Хан-Теңири тоосунун батыш капталындагы бийик тоо көлү. Көл Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы Сары-Жаз жайлоосунда деңиз деңгээлинен 3304 метр бийиктикте жайгашкан. Кыргызстандын Казакстан жана Кытай менен чек араларына жакын аймакта. Эңилчек өрөөнүнүн батышында, Түндүк Эңилчек мөңгүсүнүн этек бөлүгүндө Түштүк Эңилчек мөңгүсүнүн туурасы 2 чакырымдай болгон бөлүгү эриген суунун жолун бөгөп көлдү пайда кылган. Көлдүн узундугу – 2-3, туурасы – 1,1 чакырым, аянты – 4-4,5 чарчы чакырым, орточо тереңдиги – 50, эң терең жери – 80 метр. Мөңгүнүн эришине жана ошого жараша суунун топтолушуна байланыштуу көлдүн көлөмү өзгөрүп турат. Ар кайсы жылдары көл жарылып суусу агып кеткенге чейин 120дан 237 миллион метр кубга чейин суу топтолот. Байламтасы мөңгү менен тосулуп, андан омурулуп кулаган муз сыныктары (айсбергдер) көлдүн үстүндө калкып жүрөт. Көл жогорку жана төмөнкү деп аталган ортосун муз бөлгөн 2 бассейнден турат. Жогорку жагын дайыма муз каптап турса, төмөнкүсү жайында эрип агып турат. Июль, август айларында көл сууга толуп, Түштүк Эңилчек мөңгүсүнүн жаракалары аркылуу 5-7 күндүн ичинде суу агып кетип, көлдө майда чөөттөр гана калат. Кээ бир жайы салкын жылдарда көл сууга толбогондуктан, суу агып чыкпай калган учурлар да болот. Көлдөн агып чыккан суу Эңилчек дарыясына кошулат, анда дарыядагы суу 3төн 15 эсеге чейин көбөйүп, ташкындап, өз нугунан чыгып же көпүрөлөрдү бузуп кеткен учурлар да жок эмес. Немис саякатчысы Готфрид Мерцбахер 1903-жылы ачкандыктан, көл анын атынан аталып калган. Мерцбахер соолуп бараткан көлдөрдүн катарын толуктап келет.

«МУРДА «ДҮҢГҮРӨМӨ КӨЛ» ДЕП АТАЛЧУ ЭКЕН»


«Хан-Теңири» мамлекеттик жаратылыш паркынын кызматкери, Мерцбахер көлү жайгашкан Эңилчек аймагынын башчысы НУРЛАН ОРОЗАКУНОВ көл тууралуу төмөнкүлөрдү айтып берди:
– Ак-Суу районунун Эңилчек айылынан көлгө чейин болжол менен 30-40 чакырымдай. Көлгө унаа, ат бара албайт. Эңилчектен ары жөө орточо 4 күндө жетсе болот. Көлгө баруучу жол өтө татаал. Муз, ташты аралап барууга туура келет, жолдо адашып кеткендер да болот. Кышкысын болсо киши бара албайт. Кар калың жаайт. Чилдеде температура 50-60 градус суукка чейин жетет. Көл кадимки көлдөр сыяктуу чалкып деле жатпайт, суунун үстү, тегереги көбүнчө тоң болуп турат. Тегереги бүт тоо-таш, муз. Жайында деле түнкүсүн бул жердин температурасы нөлдөн ылдый болот. Көлдө эч кандай балык жашабайт. Уникалдуу болгону үчүн окумуштуулар менен туристтерди өзүнө тартып турат.
Көлдү көрүү үчүн жыл сайын жайкысын туристтик фирмалар аркылуу орточо миңдей чет өлкөлүк турист келет. Аларды кызыктырганы, бул көлдөгү суу толуп, муздардын жарылып суунун атылып чыгышы. Мындай керемет кооз көрүнүштү күтүп жумалап, 10 күндөп жатышат. Ошол убакыттын ичинде көл жарылып, суу акканына туура келип калса көрүп калат, болбосо айла жок көрбөй эле кетишет. Негизи көл жылына 1 же 2 жолу агып чыгып, кайра толот. Бирок кээ бир жылдары акпай деле калат. Көлдөгү суу толгон мезгилде 5-7 күн ичинде суу көлдүн этегине топтолгон көчкү, муз, тоңдор менен кошо агып чыгып кетет. Булар муздун асты менен аккандыктан, ошол убакта ар кандай дүңгүрөгөн үндөр чыгып турат. Ошондуктан илгери эл «Дүңгүрөмө көл» дешчү экен.

«КӨЛ ТОЛУК ИЗИЛДЕНЕ ЭЛЕК»

«Хан-Теңири» мамлекеттик жаратылыш паркынын илимий кызматкери АЙЗАДА ЭСЕКЕЕВА көл тууралуу төмөнкүлөрдү айтып берди:
– Советтер Союзу убагында Эңилчек мөңгүлөрүнө жана анын тегерегиндеги тоо кыркаларына изилдөө жүргүзүлгөн. Изилдөөлөрдүн жыйынтыгында Мерцбахер көлүнүн жалпы аянты, тереңдиги, болжолдуу жарылуу убактысы, климаттык шарттары аныкталган. Көлдүн изилденишине АКШдан келген илимпоздор да чоң салым кошкон. Алар мөңгүнүн ичиндеги каналдарды, табигый муз үңкүрлөрүн изилдөө менен бирге суунун агып чыгышынын сырларын изилдешкен. Аба ырайынын катаалдыгы жана бийик тоолуу шарттар дагы деле көлдүн жана Эңилчек мөңгүлөрүнүн сырларын толук изилдөөгө мүмкүнчүлүк бербей келет. Көл суусунун кантип агып чыгып кетиши тууралуу так аныктама жок.
Суу өзүнүн чегине жеткен учурда музду көтөрөт да, астындагы каналдар аркылуу агып кетет. Мөңгүнүн астында мындай каналдар өтө көп, суу 5-10 градуска жылыганда ошол каналдардын оозундагы муздар эрийт. Ошондо күчтүү басым каналдын оозундагы муздарды тээп чыгып агып баштайт. Бир нече канал аркылуу аккан суу көлдөн ылдый 5-10 чакырымдан кийин музду жарып сыртка атып чыгат. Суу атып чыккан оюктун орточо диаметри 2-3 метр болот. Бул оюктардан чыккан суу 20-30 метр бийиктикке чейин жетип, фонтан болуп атылат. Көлдүн суусу Эңилчек дарыясына барып кошулат. Ошол убакта дарыя үйдөй таштарды оюнчуктай эле агызат. Жогорудан караганда үйдөй болгон таштар бири-бирине урунуп, суунун ичинен учкундар чыкканы көрүнөт. Көтөрүлгөн муз суу чыгып кеткенден кийин ошол замат кайра түшпөгөндүгүнүн себеби, астында чоң муздардын туруп калышы менен түшүндүрүлүп келет. Көлгө суу толгон мезгилде муз дамбанын борбордук бөлүгү 6 метрден ашык көтөрүлгөнүн окумуштуулар аныктаган. Алгачкы күнү суунун деңгээли акырындап азайган болсо, бара-бара суу тез агып чыгып, көлдүн аянты кичирейе баштайт. Суу агып кеткен соң көлдүн ордунда иретсиз үйүлгөн айсбергдер гана калат. Бийиктиги 100 метрге чейин жеткен айсбергдер акырындап эрип, сынып отуруп майда муздарга айланат. Мындай зор муздар сынып, кулаганда чыккан добуштар жаңырып, өзгөчөлүк жаратат. Ошентип муздарга толгон көлдүн орду жазга чейин турат да, мөңгү эрий баштаганда көл кайрадан толуп баштайт.
Ал эми көлдүн ордунда жаткан муздардын ирилеринин кээ бирлери суу толгондо кокусунан үстүнө калкып чыгат.

Суусу агып кеткенден кийинки көлдүн көрүнүшү.
Мерцбахер көлүнүн суусу агып чыккан соң ушул Эңилчек дарыясына келип куят.
Кыргызстанда жалгыз ушул көлдө гана айсбергдер сүзүп жүрөт.


Нурбек Абдыкадыров
koom@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  12 
Комментарийлер(32)
03.10.2017. 10:06 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
2
Катталган:
19-07-2017
Соӊку аракети:
22-05-2018 14:49
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Biwkek
+11
ukmuw go
03.10.2017. 11:08 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
145
Катталган:
13-07-2013
Соӊку аракети:
15-11-2018 12:35
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бакыт калаасы!
+27
Ааиии, кереметти карачы...
03.10.2017. 11:31 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
132
Катталган:
10-05-2016
Соӊку аракети:
15-11-2018 04:39
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
узген
+40
Биз Кыргызстанда жашап туруп, Кыргызстандын кереметтерин билбегенибиз окунучтуу!
03.10.2017. 12:17 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
56
Катталган:
14-02-2016
Соӊку аракети:
14-11-2018 08:29
Жынысы:
Белгисиз
+25
Барып коргум келип кетти
03.10.2017. 12:25 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
8
Катталган:
08-11-2016
Соӊку аракети:
24-07-2018 10:00
Жынысы:
Белгисиз
+15
Биз билбеген коп байлыктарыбыз барекенго!!!
05.10.2017. 18:02 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
3
Катталган:
11-02-2016
Соӊку аракети:
18-03-2018 05:11
Жынысы:
Белгисиз
-3
Leilektik, oi тобо бул география сабагын
Окуган эмес белениз билип алгыла чон колдоп
Ысык-Кол, Чатыр-Кол , Сарычелек , Сон-Кол
Анан Мерцбахер Бул Кол Тектоникалык Кол, деп
Койот
Модератор admin_media түзөттү 2017-10-06 09:18:10
03.10.2017. 12:48 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
64
Катталган:
19-11-2014
Соӊку аракети:
07-08-2018 17:53
Жынысы:
Белгисиз
+11
укмуш кол экен го, бир барып коруш керек экен деп ойлонот экенсин.
03.10.2017. 14:39 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
14
Катталган:
13-08-2017
Соӊку аракети:
15-11-2018 11:42
Жынысы:
Белгисиз
+11
мына сага керемет! барып коруп келсем бир топ жашарып кетчудой болуп жатам.
03.10.2017. 19:28 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
439
Катталган:
04-03-2017
Соӊку аракети:
15-11-2018 16:45
Жынысы:
Белгисиз
+7
Укмуш экен неге китепте жазылуу эмес?! Жазылуу болсо мектеп убакта окумакпыз да....
03.10.2017. 19:35 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
117
Катталган:
30-08-2017
Соӊку аракети:
08-03-2018 18:57
Жынысы:
Белгисиз
+15
Benazir08,Жазылган,сен ушул тема отоор куну сабактан качып кеткен окшойсунда
03.10.2017. 20:32 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
11
Катталган:
13-06-2017
Соӊку аракети:
15-11-2018 21:16
Жынысы:
Белгисиз
+2
Эхх жаратылыш кандай сонун
03.10.2017. 22:50 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
20
Катталган:
23-03-2012
Соӊку аракети:
30-09-2018 21:41
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Kara Balta
+8
Мерцбахер колу жонундо китепте жазылган
04.10.2017. 01:38 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
16
Катталган:
02-07-2011
Соӊку аракети:
15-11-2018 22:08
Жынысы:
Белгисиз
+1
Sonun
04.10.2017. 07:47 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
13
Катталган:
03-11-2016
Соӊку аракети:
15-11-2018 20:43
Жынысы:
Белгисиз
+3
Коргусу келгендер европадан бери коробуз деп келип атышат.Биз ушу жерде туруп барбайбыз
04.10.2017. 11:26 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
6
Катталган:
31-01-2017
Соӊку аракети:
06-10-2018 17:53
Жынысы:
Белгисиз
+3
Эхх кандай керемет жерибиз бар.
04.10.2017. 13:05 
Тайпасы:
Тартип бузгандар
Комментарийлердин саны:
54
Катталган:
23-04-2017
Соӊку аракети:
08-10-2018 18:28
Жынысы:
Белгисиз
+2
соонун керемет жер экен.картина кылып жаза турган го жаратылышын.
04.10.2017. 15:27 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
255
Катталган:
14-11-2015
Соӊку аракети:
26-10-2018 02:13
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Шахризааданын жомогу
+7
Кыргызчале атагылачы. Ансыз да канча көчө,айылдар орусча айтылып жүрөт. Көл кыргызчале аталышы керек
04.10.2017. 15:56 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
15
Катталган:
26-03-2015
Соӊку аракети:
31-10-2018 14:12
Жынысы:
Белгисиз
+1
Shahrizaada, Кызыксынго колду ким ашча ошонун атынан койулду да
04.10.2017. 18:13 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
1
Катталган:
28-09-2017
Соӊку аракети:
22-07-2018 12:03
Жынысы:
Белгисиз
+4
Укмушко барыш керек экен бирок 4 кун жоо журсон,карышкыр жок бекен ал жакта
07.10.2017. 07:08 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
32
Катталган:
20-10-2016
Соӊку аракети:
25-10-2018 21:46
Жынысы:
Белгисиз
+2
Nurila1992, ото коопсуз адам экенсиз )))
04.10.2017. 20:27 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
5
Катталган:
12-09-2017
Соӊку аракети:
24-12-2017 13:11
Жынысы:
Белгисиз
+2
кыргызстанда кереметтер коп бирок ........... кадырына жетпейт да
05.10.2017. 08:26 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
12
Катталган:
30-07-2016
Соӊку аракети:
28-09-2018 10:37
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Октябрьский
+1
Керемет!
05.10.2017. 10:01 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
376
Катталган:
06-02-2012
Соӊку аракети:
15-11-2018 09:20
Жынысы:
Белгисиз
+2
Немис саякатчы 1903-жылы биринчилерден болуп тоону ашып барган коргон десе болот колду ачкан дегени кандай?? Ал озу эле илгертеден жаткан монгулордон пайда болгон кол да..
05.10.2017. 10:34 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
184
Катталган:
05-08-2017
Соӊку аракети:
14-11-2018 08:22
Жынысы:
Белгисиз
+3
Кайдагы Мерцбахер? Дүңгүрөмө көл деп мерцбахерден мурун эле ата бабаларыбыз атап койгон
05.10.2017. 21:24 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
1
Катталган:
04-09-2017
Соӊку аракети:
10-11-2018 16:51
Жынысы:
Белгисиз
-1
Нурбек ака
05.10.2017. 23:34 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
11
Катталган:
10-07-2016
Соӊку аракети:
15-11-2018 20:03
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Талас
+3
Акчам коп болсо окмуштуларды , 21 кылымдын кучтуу технологияларын алып келип изилдетмекмин. Кыргызстанда ушундай бир керемет , сырлуу жерлерибиз аябай коп. Баарын изилдегим келет..
07.10.2017. 07:11 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
32
Катталган:
20-10-2016
Соӊку аракети:
25-10-2018 21:46
Жынысы:
Белгисиз
+2
birtanem, озубуз окуп озубуз кылыш керек бироонун кычышкан жерин бироо катыра тырмабайт
07.10.2017. 20:13 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
1
Катталган:
16-09-2017
Соӊку аракети:
02-02-2018 16:33
Жынысы:
Белгисиз
+1
Барганда тонуп олуп кала жаздагам
08.10.2017. 17:08 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
72
Катталган:
04-04-2015
Соӊку аракети:
15-11-2018 14:41
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бишкек
+1
Кереметуу Кыргызстаным сенден айланайын
10.10.2017. 01:04 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
82
Катталган:
26-09-2016
Соӊку аракети:
15-11-2018 13:50
Жынысы:
Белгисиз
+1
Бул жерди дагы чондорубуз жок кылбаса болду эми
11.10.2017. 16:42 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
54
Катталган:
26-08-2015
Соӊку аракети:
09-10-2018 15:02
Жынысы:
Белгисиз
0
керемет Кыргызстан!
13.04.2018. 12:32 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
1
Катталган:
13-06-2017
Соӊку аракети:
12-05-2018 13:31
Жынысы:
Белгисиз
0
Ушул көлгө дамба курса болгудай экен
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: