КЫРГЫЗДАР КЫЗДЫ ЗААРАСЫНА ЖАНА БАЛТЫРЫНА КАРАП СЫНАШКАНБЫ?


Үй-бүлө курар алдында ата-эненин биринчи суроосу эле «ал деги тектүү жердин баласы бекен?» деген суроо. Тек деген эмне? Кыргыздар аны кантип сүрүштүргөн? Учурда кантип текти сүрүштүрүү керек? Бул тууралуу филолог, тилчи Бурулсун Бабашева айтып берет.

«МЫКТЫ ТУКУМ АЛУУ ҮЧҮН КАН АЛМАШТЫРУУ КЕРЕК»

– Кыргыздар эмнеге текти сүрүштүргөн? Анткени ата-бабаларыбыз жети ата өтмөйүнчө кыз алып, кыз беришчү эмес. Төрөлө турган тукумдун ден соолугу чың, мыкты, баатыр чыгышы үчүн да бул маанилүү болгон. Анткени балада ата-бабасындагы сапаттар кездешет. Тоодо, көчтө жүрүп төрөгөн энелер да бышык болушу керек жана жоокерчилик кезде балдарынын тың чыкма болушу максатка ылайык келген. Кыргыздар аз сандагы калк болгондуктан, сураштыра келсе эле тууган чыгып калчу же үч ата өтүшкөн болсо балдарынын ден соолугу начар, же майып төрөлүп калбашынын алдын алуу үчүн текти жакшы изилдешкен. Ал кан алмаштыруу далалаты болгон.
Экинчиден, «Атасы жаман анда-санда оңолот, энеси жаман эзели оңолбойт» деген кеп бар. Бул энесинин карынындагы жаткан балага ген аркылуу энесинин мүнөзү, адаты бүт берилет деген кеп. Андыктан кыз аларда анын тегин изилдөө дагы деле жакшы тукум алуу үчүн аракет.
Бир икая бар. Илгери бир эл бийлеген адам «менден жакшы бир тукум калышы керек» деп сынчыны чакырып кыздарды сынатат. Көч өтүп бара жатат, алдында хандын кызы да, бийдин кызы да бар. Сулуусу да, акылдуусу да, кыйыны да өтөт. Сынчы үн катпайт. Баары өтүп бүткөндө «эч ким калган жокпу?» деп сурашат. Көрсө, бир гана кедейдин кызы «мени тандамак беле?» деп корунуп өтпөй койгон экен. Ошол кыз келе жатат дегенде сынчы жанданып карап, өтүп кеткенден кийин «ушуга үйлөнсөңүз баатыр бала чыгат» дейт. Кыйын чыкма адам жини келип «ушунун эмнесине үйлөнөм?» десе «Азыр табарсыгы толуп келе жатат. Бизден өтүп заара ушатат, ошондо чечмелеп берем» дейт. Кыз заара кылган жерге барышканда сынчы «Көк чөп саргарып күйүп, жерди заарасы казып кетиптир. Заарасы күчтүү аялзатынан ден соолугу чың бала төрөлөт. Кыздардын баары сиздин кадырыңыздан ыйбаа кылып башын салып өтүштү. Бул кыз жалтанбай курч тиктеп өттү. Көзү тик караган кыздан курч баатыр жаралат» деген экен. Айткандай эле ошол кедейдин кызынан баатыр уул төрөлгөн экен. Бул икаянын чындыгы да болушу мүмкүн. Андан тышкары кыргыздар кызды балтырынан байкашкан. Балтыры арык эмес, чымыр, этке толуп турган кыздан да ден соолугу чың, акылдуу балдар төрөлөт дешет. Анткени балтырдагы кан тамырлардын жатынга түздөн-түз тиешеси бар экен.

УЧУРДА ТЕКТИ КАНТИП ТЕКШЕРСЕ БОЛОТ?

– Азыр замандын агымы менен текти сүрүштүрүп эле жатып калсак болбойт. Теги, гени жакшы болсо да, жаман жоруктарга берилип кеткен кыз-жигиттер толтура. Дагы бир нерсе, бийлиги, байлыгы, даражасы бар адамдын кызы теги жакшы дегендик эмес. Айылда болобу, шаарда болобу, эл алдында сөзү өтүмдүү, акыл бере турган, жамандык-жакшылыкта сөзү, адеби, кылыгы менен элге алынган адамдын тукумдарын теги жакшы десек болот. Тууган-урукта кадыр-баркы бар адамды биз тектүү деп айта алабыз. Жигит тараптын тегин сүрүштүргөндө азыр көбү «атасы кандай экен, иштерман бекен?» деп сураштырышат. Мисалы, атасы эртеден кечке жата берсе уул бала да ошону туурайт. Кызды аларда «энеси кандай, ажылдаган бир болбогур эмес бекен?» деп сурашат. Текти сүрүштүрүү азыркы заманда деле ашыкча болбойт.


Нуржамал Жийдебаева
koom@super.kg

"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат. Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Комментарийлер (54)
NIkalike
2017-10-24 18:39:14
Напорун коргуло, балтырын кармагыла, оозун ачып тишин коргуло, жанылмач айттыргыла, таблица сурагыла... дееп кой. Суйуп калсан анын эч жерине карабайсын.
+23
datkayimjan
2017-10-24 19:18:37
Бойрок менен жатындын бири бири менен байланышы чон. Жерди ое сийуу бул бойрогу тазалыктын белгиси. Башынар жетпеген нерсеге болбогон комментарийлерди жазбасанар
+12
aijamalkamiljan
2017-10-24 21:00:19
)))))))))))))))))
+1
tina.kg
2017-10-24 21:48:27
Мен тушунбодум кантип жерди ойо сийет да чоптур куратат )))
+2
orxidey
2017-10-24 21:48:50
Азыркы заманда кыздын уйу эки этаж деп тандашат атасы бай болсо болду .
+10
xnurgul_gul
2017-10-25 15:57:53
orxidey,точно айтын
+1
sely
2017-10-26 22:57:07
orxidey,точно
0
PeRa
2017-10-25 02:12:23
Азыркы заманда кыздар тандап калышкан, балдар эмес. Глобализация болуп, выбор коп. Кыргыздан таппаса, башка улуттан таап алышат.
+5
Nazaroff1974
2017-10-25 11:58:31
Балтыры,буту кучтуу болсо ХХХ Чынгыз ханга атасы айткан го.
0
Bolunbo.kyrgyz
2017-10-25 13:11:48
Азыр анда айылдан уйлонуш керек экен жайлоого барып дурбу салып кырга жатып алып кимдин кызы жерди ойуп чопторду кууратып жоон буту менен жерди казып жиберет жугуруп тушуп карап ошол жерди. Айгыр букалардан ашып тушпосок болду жерди жыттап...
+2
RusMos76
2017-10-26 12:30:22
Bolunbo.kyrgyz,Суюктук жерди ойо коёт да табарсык толуп турса андан да теренирээк оёт, барып жыттайын десен коюсу болсо жыттай бер дурбуну которуп.
+2
Adeli_Jasi
2017-10-25 14:35:02
Хахаха!Боорду эздинер гоо чиркин!Бир жыргап алдым окуп алып.
+1
Asel33
2017-10-26 16:44:26
Шумдук, комментарийлерди окуп боорум эзилгенче күлдүм.
+1
Kara-kulzha
2017-10-27 18:02:38
Айтып берген икаясы Шабдан баатырды атасынын окуясы болуш керек, Дыйкпндын кызынан туулган баатыр бала Шабдан баатыр эгерде жанылбасам.
0
Edelveis929317
2017-10-28 13:34:39
Илгери таза тамак-аш жешип ошончо күчтүү заара кылышса,азыркы химикат зааралар курт-кумурскаларды кошуп өлтүрө койсо керек.
0
Stshcksishd
2017-10-28 17:20:27
Жерди ойоруна ишендим чопту кууратканына шегим бар
0
Nazaralikarakulja
2017-10-30 02:16:42
Жерди любой эле кыз теше сиетко Кыргыздын кыздары кучтуу эле
0
tnt_ostrof
2017-10-30 11:34:09
Машина жууган транзбой 80гр чачып берет. Биз кээде балдар тамашалап жерге такап атсак 6 же 7см оюп кетишиши мумкун. Ал Эми Курманжан Датканы Бир карыш ойе сийген дейт жерди. Илгеркилердин Бир карышы 25 30см болсо керек. Ошондо эмне Курманжан Датканнын напору кучтуу болгонбу? Машинанын краскасын учура коет го...
0
№ 1034, 30-сентябрь-6-октябрь, 2022-ж.
БАШКЫ БЕТ
СОҢКУ КАБАР
СУПЕР-ИНФО
SUPER.KG ВИДЕО
МЕДИА-ПОРТАЛ
Кинозал
ЖЫЛНААМА