Архив
844   845   846   847   848   849   850   851   852   853   854   855   856   857   858   859   860   861   862  
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837   838   839   840   841   842   843  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар

ХАКАС ЭЛИ ТИЛИ, САЛТЫ ЖАГЫНАН КЫРГЫЗГА ОКШОШ

№859 18-24-апрель, 2019-жыл


Хакастар – борбору Абакан шаары, калкы 536 167 адам болгон Хакасия Республикасынын (хакастарча Хакас Республиказы, Орусия Федерациясынын курамында) түпкү калкы. Тыва өлкөсүндө жана Орусиянын Красноярск аймагында да жашашат. Түрк тобундагы хакас тилинде сүйлөшөт.

ЭНЕ-САЙЛЫК КЫРГЫЗДАРДАН ТҮПТӨЛГӨН

Хакастар тили, тамак-ашы, салт-санаасы, кийген кийимдери жагынан да кыргыздарга окшош. Алардын этностук курамы 17-18-кылымдарда эне-сайлык кыргыздар менен байыркы түрк, самодий жана кет урууларынын аралашуусунун негизинде калыптанган. 17-18-кылымдарда хакастардын жери Кыргыз жери же Хонгарай деп аталган. Хакастардын элдик оозеки чыгармаларында хоорай же кыргыс-хоорай деген аталыштар көп кездешет. 1703-жылы Хакасияда жашаган кыргыздардын негизги бөлүгү Жунгарияга (Жунгар хандыгы, кийин жок болуп кеткен) көчүрүлгөндөн кийин кыргыздар тууралуу жазма булактарда сейрек кездеше баштаган.

Тан дооруна тиешелүү Кытай жылнаамаларында хакастардын аталышы хягастар деп жазылган. 18-кылымда Орусиянын курамына кошулган. Азырга чейин Кыргыз деген аталыштагы уруу сакталып калган.

СӨЗДӨРҮ КЫРГЫЗДЫКЫНА ОКШОШ

Хакастардын сөздөрү кыргызчага окшош. Биздеги "б" тыбышын алар "п" кылып сүйлөшөт. Мисалы, боорду паар, баланы пала, булутту пулут, боткону потха, этти ит, мээни миис, канды хан, жүрөктү чурек, ичегини ичеге, майрамды пайрам, токочту талкан, кыштоону хыстаг, сыйынууну тайых, очокту очых дешет.

КУЙМУЛЧАК ЭРКЕК КОНОККО ТАРТЫЛАТ

Хакастардын эт тартуу, устукан бөлүштүрүү салтынан сөз кылалы. Койдун башы аксакалга, кулагы сөз угуп жүрсүн деп балдарга, тили кыз келиндерге берилет. Бирок берип жатып “тилди жегин да, бирок өзүңдүкүн тарта жүр” дешет. Жамбаш устуканын аялдарга бербейт. Төрөгөндө жамбашы ачылбай, кыйналып калат деп. Жүрөктү эркектер жешпейт, себеби жүрөгү жок, коркок болуп калат деген ырым сакталган. Мээни акылдуу болуп өссүн деп неберелерге, жамбашты эркекке, ал эми куймулчакты эркек конокко тартышат.

ДИНИ

Хакастардын канча бир бөлүгү христиан динин тутунушат. Бирок шаманизм да сакталып калган. Бул диндегилер тоо-ташка, Умай энеге, жаныбарлардын пирлерине, өздөрү ыйык деп санашкан ак кайыңга сыйынышат. Учурда Хакасияда курмандык чалып, сыйына турган 200дөй жер бар.

Илгери хакастар чоң адамдарды жерге көмүшсө, ымыркайларды дарактардын коңулдарына коюшкан, ал эми шамандарды токойдогу бийик даракка жыгачка таңып асып коюшкан. Учурда маркумду акыркы сапарга узатуу, жерге берүү орустардын жөрөлгөсү сыяктуу.

Шамандар адамдарды чөп-чарлар менен айыктырып, ыйык жерлерге сыйынууга алып барышат.

Аска-таш беттеринде тартылган сүрөттөрдүн (петроглиф) саны 120 миңдин тегерегинде.

МАЙРАМДАРЫ, МУЗЫКАЛЫК АСПАПТАРЫ

Майрамдарга абдан бай.

Тунпайрам мал төлдөп, айран уютула баштаган кезге туура келет. Муну “Биринчи айран майрамы” деп да аташат. Андан тышкары үрөн себүү башталарда Урен хурты (Үрөн курту) белгиленет. “Сепкен үрөндөрүбүздү Үрөн курту жок кылбасын, түшүмүбүз көп болсун” дешет.

Уртун тойы (түшүм тою) түшүм жыйналып бүткөндө майрамдалат. Бул күнү жетим-жесирлерге жардам берилет.

Музыкалык аспаптарына чатхан (узун жыгач бетине кыл тагылган аспап. Тизеге коюп ойнолот), пыргы (сурнайга окшош), хомус (ооз комуз) жана башкалар кирет. Хомус айрым учурда варган деп да аталып жүрөт.

УЛУТТУК ТАМАКТАРЫ

Хыйма (бизче чучук). Жылкынын чийки этине ич майын, пияз, калемпир-мурч кошуп аралаштырып, ичегиге салып, сүрсүтүп жешет.


Потха (ботко, буламык).
Казанга каймакты же сары майды салып, үстүнө унду кууруйт. Анан ысык суу куюп, даяр болгондо чыгарышат. Ундун ордуна талканды колдонсо да болот.

ЫРЫМ-ЖЫРЫМДАРЫ

Ырым-жырымдары көп. Айрымдарынан мисал келтирсек.

• Бирөөгө кийимдерин берип жатып, топчусун алып калышат. Болбосо бакыт кошо кетип калат дешет.

• Кыздар ээгин таянып отурбайт. Бактысыз болуп калат деген ырым.

•Ыйык жерлердеги тал-теректерге ырымдап чүпүрөк байлоо салты сакталып келет.

•Кийимдин жакасында адамдын жаны уялайт дешип, жаканын айрылып калышына мүмкүн болушунча жол беришпейт.

КИЙИМДЕРИ

Аялдары ачык түстөгү матадан көйнөк (көгенек) тигип кийишет. Эркектеринин көйнөгү ир көгенек деп аталат. Ички ыштан (трусы) ыстан, ал эми шымды чанмар дешет. Эркектери хур (кур) курчанат. Жаныбарлардын терисинен жасалган бөрк (пөрик) кийишет.

ҮЙҮ

Илгери көчмөн убакта кырлары чыккан боз үйлөрдө (тирмелиг иб) жашашкан. Тирме бизче канат дегенди билдирет. Мисалы, 5 тирме үй – 5 канаттуу үй.

19-кылымдан тарта боз үйлөрдүн ордун жыгач боз үйлөр (агас иб) ээлей баштаган. Булардын сөөгү жыгач, кырлары чыгып турат.


Канымжан Усупбекова
koom@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  3 
Комментарийлер(3)
22.04.2019. 10:11 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
194
Катталган:
20-11-2010
Соӊку аракети:
19-05-2019 04:11
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Жалал-Абад
+1
Суйлошо келсен тилдери биздикине абдан окшош. Бизде 5-6 хакас Кыз окуган. Бирок экоо эле суйлой алат эле калганы Бут орусча
22.04.2019. 12:08 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
13
Катталган:
14-11-2015
Соӊку аракети:
19-05-2019 03:53
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Шахризааданын жомогу
+4
Абакан шаары деле кыргыздын баатырынын атына коюлган. Жоокерчилик заманда ошол жакта каза болгону учун Хакасиялык кыргыздар Абакан аймагы деп атап калышкан. Акман, Абакан, Дашман деген уч бир тууган баатырлардын биринин ысымын алып журот. Эми эле орусташып, булар кыргыздан чыккан улут экенин унутуп, бизди мигрант катары кабыл алып калышты .И фамилияларында да кыргыс, кырк кыз денен ысымдар коп кездешет.
Shahrizaada түзөттү 2019-04-22 12:11:54
22.04.2019. 16:16 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
174
Катталган:
11-08-2017
Соӊку аракети:
18-05-2019 23:36
Жынысы:
Белгисиз
+4
Чыныгы кудай турса, эмнеге ак кайыңга,ташка, уйга сыйынышат тооба
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
22255;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2019 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Жибек Жолу проспектиси 381
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: