Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

«КУРУУЧУ» ААРЫЛАР

№403 23-29-июль, 2010-ж.


Сырттан байкаган кишиге аарылар бал челекке тынымсыз учуп кирип, учуп кеткендей элес калтырат. Чынында, аарылардын бал челектеги жашоосу өзүнчө эле бир чоң «ишкана». Дал ушул «ишканага» 50 жылдан бери аарычылык кесибин өркүндөтүп келе жаткан 80 жаштагы Жолдошов Таштанбек аксакал менен бирге саякат жасадык.

«ҮЙ-БҮЛӨ» КУРАМЫ
Бал челектеги 80 миңге жакын аарынын ар биринин өзүнө тиешелүү кызматы болот.
Эне аары – аарылардын санын көбөйтүп туруучу аары. Анын мындан башка кызматы болбойт. Эне аары канчалык күчтүү болсо, бал ошончолук көп алынат.
Трутен – эркеги («жатып ичер»), башкача айтканда, уруктандыруучу аары. Эркек аарылар шире чогулта алышпайт жана ийнеси жок болгондуктан, уюкту коргоого катышпайт. Трутен өз милдетин аткаргандан кийин эне аары аны өлтүрүп салат.
Үчүнчү топ «чоң армия» же «жумушчу аарылар» деп аталат. Булар ич ара топторго бөлүнүшөт:
«Санитарлар» – бал челектин ичиндеги тазалыкты көзө­мөлдөшөт.
«Күзөтчүлөр» – тартипти көзөмөлдөп, башка бал челектин аарыларын жолотпой, шире ташыбаган жалкоо аарыларды жазалап турушат.
«Малай» аарылардын милдети – эне аарыга кам көрүп, канаттарын тазалап, үшүсө үймөлөктөшүп жылуулап, ысыса канаттарын каккылап желдетип, аны бирдей температурада кармап туруу.
«Желдеткичтер» – бал челектеги аба нымдуулугун бир калыпта кармап, балдын сапатына жооп беришет.
Шире чогултуучулар – булар талаадан гүлдүн ширесин чогултуп, бал челекке ташып келишет.
Ширени кабыл алуучулар – алып келинген ширелерди кабыл алып, уяга куюп турушат.
«Чалгынчылар» – талаага учуп чыгып, ширелүү өсүмдүктөрдү таап, шире чогултуучу аарыларга багыт берип туруучулар.
«Таңгактагычтар» – бал бузулуп кетпеши үчүн ар бир уянын үстүн «сырдап», жыйнап турушат.

«СОЙКУ» ААРЫЛАР
Эне аары тукумдашуу үчүн бал челектен учуп чыгарда атайын жыт чачат. Ал жытты алгач эркеги искейт да, жерден 30-2000 метр бийиктикке чейин көтөрүлөт. Алардын артынан ургаачысы учуп барат да, ошол жерден уруктанышат. Эне аары бал челекке учуп келгенден кийин сыртка чыкпай, бир жай ичинде үч же төрт жолу жумурткалайт.
Негизинен, аарылардын саны мезгилге жараша өзгөрүп турат. Мисалы, жайдын толуп турган учурунда 1 бал челектеги аарылардын саны 80 миңге жетет. Ал эми кеч күздө 22 миңге чейин кыскарат. Бул сумманын 10 миңге жакыны гана жазга жетет. Алардын эсебин бал челекти таразага тартуу менен билип алууга болот.
Ургаачы аарылардын арасынан албууттарын да кездештирүүгө болот. Мындай аарылар трутендер менен бир нече жолу кошулуп, моокуму канбай калса, процедураны дагы бир нече ирет кайталайт. Булар менен кошулган трутендер ошол жерден өлүп, уяга кайтышпайт.

ААРЫЛАР ДА ООРУШАТ
Аарылар ветеринарияда кездешкен оорулардын бардыгы менен оорушат. Көбүнчө суук тийип, нымдуулук көбөйүп кеткен учурда инфекциялык ооруларга чалдыгышат. Жазында аарылардын инстинктин ойготуу максатында бир бал челекке 1 килограмм шире куюшат. Ошол ширеден көп ичип-жеп алышып, чычкакташат. Мындан сырткары аарылардын биттеп, ичине 1-1,5 сантиметр курттар пайда болуп кеткендерин да кездештирүүгө болот. Мындай учурларда атайын ветеринарларга кайрылып, дары-дармектерди, түтөтмө каражаттарды колдонууга болот.

ААРЫ – АГРОНОМ, ААРЫ – ДАРЫГЕР
Бакма аары – пайдалуу курт-кумурска. Ал кишиге аш болумдуу жана дарылык касиети бар бал, прополис, аары уусун жана фармацевтика, электр-техника, авиациялык өнөр жайында керектелүүчү мом (катуу чайыр) иштеп чыгат. Ошондой эле айыл чарба өсүмдүктөрүн чаңдаштырып, түшүмдүүлүктү жогорулатат. Ошондуктан аарыны «канаттуу агроном» деп да коюшат.
Аарыдан алынган эң негизги продукция бал болуп саналат. Кыргыз балынын үч чоң түрү бар. Булардын ичинен деңиз деңгээлинен 2500-3000 метр бийиктикте өскөн тоо гүлдөрүнөн алынган тоо балы калориясы, дарылык касиети жагынан күчтүү болуп саналат. Ал эми гүлдүү талаадан чогултулган бал менен кээ бир бак-дарактардан алынуучу бал диетага колдонулат.
Балдын курамында 300гө жакын пайдалуу заттар жана адамдын организмине зарыл болгон дээрлик бардык химиялык элементтер бар. Бал организмге тез жана 100 пайыз сиңет. Ошондуктан ал тамак сиңирүүнү, тамакка болгон табитти жакшыртат. Пайдалуулугу жагынан балга бир дагы жашылча тең келе албайт. Ал эми калориялуулугу жагынан ал нан, эт, боор, балыктардын катарында жүрөт. Балды пайдалануудан кандын түзүлүшү жакшырат, иммунитет көтөрүлөт. Ал күчтүү энергиянын булагы болуп эсептелинет, ошондой эле бал организмди мезгилинен эрте картаюудан сактайт.
Балды ар кандай түрдө колдонууга болот, бирок ошолордун ичинен эң натыйжалуу деп муздак сууга аралашкан бал эсептелинет. Мындай суусундук аз кандуулукка жардам берет, баш ооруну, баш айланууну, чарчоону жоготот. Мындан сырткары жүрөк, ашказан, остеохондроз ооруларына таасири күч.
Эскерте кетчү нерсе, балды чайга же сүткө салып ичип жүрүшөт. Андайда балдын дарылык касиети жоголуп кетет. Балды 40 градустан жогорулатпай колдонуу зарыл. Эч болбоду дегенде бал салынган идишти жылымык сууга салып эритип алуу кажет.
Мындан сырткары адистер атайын аарыга чактыруу жолу менен (апитерапия) кан басым, кургак учук, артрит, полиартрит жана башка ушул сыяктуу ооруларды дарылап келишет. Апитерапия аарынын уусунан аллергиясы барларга колдонулбайт.

ТАЗА БАЛ САТЫП АЛГЫҢЫЗ КЕЛСЕ...

  • Таза бал ооздун ичин, көмөкөйдү ачыштырып жиберет.
  • Таза балдын өңү күрөң тартып, кашыкка илип чойгондо 20 сантиметрге чейин үзүлбөшү керек.
  • Чыныгы таза балда суу болбойт. Кесим нанга балды сүртүп, 8-10 мүнөт күтө туруу керек. Эгер нан жумшарып кетсе, жасалма бал. Ага кошулган кант сиробу нанды жумшартып жиберет. Эгер нан жумшарбаса, анда таза бал.
  • Балды кагаздын бетине сүйкөп, анын үстүнө калем менен жазуу керек. Эгер жазуу көк түскө айланып кетсе, анда балда суу бар. Бул жасалма бал.
  • Жарым стакан сууга 2 чоң кашык балды аралаштыруу керек. Эгер аралашма киргилт тартып, бир аздан соң бал стакандын түбүнө тунуп калса, демек, бал таза эмес.
  • Балды чоң кашыкка салып, баттан айландыруу керек. Таза бал кашыкта айлана берет, жасалма бал болсо, агып түшүп калат.

БАЛ ААРЫЛАР ТУУРАЛУУ КЫЗЫКТУУ ДАЛИЛДЕР...

  • Аарылар эч качан укташпайт.
  • Аарынын 5 көзү бар. Үч көзү башынын үстүңкү, ал эми экөө астыңкы бөлүгүндө жайгашкан.
  • Бал аары мүнөтүнө 11 миң 400 жолу канат кагат.
  • Жарым килограмм бал чогултуш үчүн 10 миллиондон ашык гүлдүн ширесин чогултушу керек.
  • Бир күндө 7 миңден ашуун гүлдүн ширесин чогултат.
  • Гүлдүн жытын 1 чакырым алыстыктан сезе алат.
  • Бир бал челектен орточо эсеп менен 10-20 килограммга чейин бал алынат.
  • Аарылар тубаса «математик» жана «куруучу» болушат. Бир уюкту курууга миңдеген аарылар катышса да, чиймеси жок болгону менен, баарынын формасы жана көлөмү бирдей болот.
  • Күчтүү “үй-бүлө” бир күндө 5-10 килограммга чейин бал чогулта алат.
  • Уянын ячейкаларынын алты бурч болушу, биринчиден, бош жер калтырбоо, экинчиден, “курулуш материалын” үнөмдөө болуп саналат.
  • Уюгун куруп баштаган аарылар бир жерден эмес, ар тараптан башташат да, бир жерден бүтүрүшөт. Ошого карабастан, эсеби таптак чыгат.
  • Аарынын уюктун жанына келип айланып “бийлегени” – анын ширелүү гүл тапканынын белгиси.
  • Жүндөн токулган жана кара түстөгү кийимдер аарыны дүүлүктүрөт. Ошондуктан аары менен иштегендер ачык түстөгү кийимдерди кийишет.
  • Аары түтүндү аябай жактырат. Түтүн аарыларды тынчытат. Чакпай калат.
  • Бал аары чаккандан кийин өлүп калат. Анкени анын ийнеси орокко окшош келип, бүт денеси менен туташкан.

ЭГЕР ААРЫ ЧАКСА...

  • Аары чакканда ийнесин дароо алып салуу керек. Болбосо, уусу толук бойдон денеге өтүп кетет.
  • Чаккан жерге музду же муздак суу куюлган бөтөлкөнү басуу керек.
  • Марганцовка кошулган муздак сууга (өңү мала кызыл болуусу шарт) бинтти малып, чаккан жерге басуу кажет.
  • Кыргыздын элдик медицинасында сүзмө, айран сыйпоо да колдонулат.
  • Аары чаккандан кийин кээ бирөөлөрдүн үнү чыкпай, дем алуусу кыйындайт, кээде муунган сыяктуу абал келип чыгат. Мындайга кабылгандар балды жебеш керек.
  • Аары жакындаганда ызы-чууга түшүп колду шилтегилебестен, тынч туруп калуу керек.


Жылмайып коюңуз

Эки кишинин маегинен:
– Уктум, бал аары бага баштапсың. Кандай анан, аарыларыңа ыраазы болуп жатасыңбы?
Бал челекчи:
– Аарыларыма аябай ыраазымын. Бал чогулта элекмин дечи. Бирок кошуналарымды айттырбай эле чагып жатышат, - дептир.

Дамира Арстанова
koom@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  3 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: