Архив
844   845   846   847   848   849   850   851   852   853   854   855   856   857   858   859   860   861   862   863   864   865   866   867   868   869   870   871   872   873   874   875   876  
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837   838   839   840   841   842   843  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар

Рита Карасартова, укук коргоочу: “ТҮШҮНӨМ, 6 ЖЫЛДА АТАМБАЕВ РЕФОРМА ЖАСАГАН ЖОК. БИРОК БИЙЛИККЕ ОППОЗИЦИЯ КЕРЕК”

№875 8-14-август, 2019-жыл


Жаны тынбаган кыйын айым. Бүгүн Бишкекте тегерек столдо, эртең Нарында митингде, бүрсүгүнү Европада, айтор, бир орунда турбаган адам. Гезитибиздин бул чыгарылышында белгилүү укук коргоочу, “Коомдук иликтөө институту” уюмунун жетекчиси Рита Карасартова менен маектештик.

– Рита айым, бейөкмөт уюмдар “Кыргыздын эмес, чет элдин кызыкчылыгын биринчиге коюшат” деп сындалып жүрөт. Сиз дагы өкмөттүк эмес уюмду жетектейсиз. Айтсаңыз, негизги максат, миссияңыздар эмне?

– Негизги миссиябыз – коомдун үнүн өлкөнү башкаруучуларга жеткирүү. Чечимдерди кабыл алууда элдин үнү да камтылсын деген максат. 8 жыл ичинде кеңсебиз 1 күн да эшигин жапкан жок. Күнүнө жок дегенде 4-5 киши кайрылат. Аларга моралдык жардам, кеп-кеңеш беребиз. Ооба, Америкадан акча алабыз. 1 жылга 25 миң доллар. “25 миң доллар берсе Карасартовадан кем эмес иштейт элем” дегендер бар. Бул акча он чакты кызматкердин 1 жылдык айлыгы. Бөлсөң айына 200 доллардан айланат, бул өтө деле чоң акча эмес. Чет элдик фонддор “ме” деп эле акча бере бербейт. Бир маселеге долбоор жазып, акча бөлүнсө, 1 жылдан кийин ал тармакта жылыш көрүнүшү керек. Көрүнбөсө, акча бербейт.

– Кыргызстанда укук коргоочу болуш кыйынбы?

– Жеңил же оор деп айта албайм. 2007-жылы университетте иштеп жүргөндө эле талашып-тартышып, кырылышып жүрчүмүн. Ректорубуз “ай, Рита, кыйкырып митингге чыксаң чык, бирок сураныч, университетте иштейм деп айтпачы” дечү. Бийликке катуу сын айтсам, жогору жактан ректорго чалып “тиги кызыңардын тизгинин тартып койгула” дечү экен. Адилеттик үчүн күрөшөм деген түрткү адамдын өзүнөн болот окшойт. Элдин көйгөйүн айтып, жардам берип жүрүп бир күнү кантип укук коргоочуга айланганыңды өзүң деле байкабай калышың мүмкүн.

– Кызматсыз жүргөндө элдин таламын талашып жүрүп, кызматка барары менен оозу тып басылгандарды көрүп жүрөбүз. Мамлекеттик кызмат адамды ушунча бат өзгөртөбү? Бийликтен "иштеп бер" деп кызмат сунушташса барасызбы?

– 2003-жылы өкмөттө иштеп калгам, ал жактын тартибин жакшы билем. Бир жолу статс катчы, министрдин орун басарын аттап өтүп, түз эле министрге кирип барыпмын. Ал үчүн сөгүш уккам. Өзүңдөн бир тепкич жогору турганга, ал андан жогору турганга кайрылып, анан министрге жетиши керек. Тартип ушундай. Биз “тегерегиндегилер президентке маалымат жеткирбейт” дейбиз го. Президент түгүл, министрге маалымат жеткиришпейт. Адегенде системди өзгөртүш керек. Кызмат сунушталса өзүмө “ал жерге барып эмне жасай алам?” деген суроону берем. Эгер бир нерсе жасай аларыңа көзүң жетпесе, анда убакыт кетирип кереги жок.

– Өлкөдө адам укугунун корголушу мактанарлык эмес. Мыйзамдар бирдей иштебейт. Бийлик күнөөлүү деген оңой, даяр жооп. Ал эми коомдун жоопкерчилигин сиз кандай көрөсүз? Балким, өзүбүзгө жараша эле бийлик шайлап жаткандырбыз?

– Шайлоо – маанилүү маселе. Эл өзүнүн 5 жылдык тагдырын шайлоодо аныкташы керек. Бирок бийлик эл өзү тандап, шайлап алсын деген систем түзүп бердиби? Айылга барсам, “Рита, кайсы партияны шайлайлы?” деп сурашат. Партиянын тизмесин карасаң түзүгү да, уурусу да аралашып бүткөн. Андайда “өзүңөр билгиле” деп кутулам. Көрдүңүзбү, мен айта албасам, демек, элдин деле башы катат да. “Баары окшош болушса, анда көбүрөөк акча бергенин шайлайлы” деп коюшууда. Эгер бийлик системди туура түзүп берсе, анда башка маселе.

– “Шарт түзүп бербеди” деп отура берүү канчалык туура? Ак үйдүн го табияты түшүнүктүү. Коом шайлоого болгон укугун качан талап кылып, качан өз добушу үчүн күрөшүп баштайт?

– Азыр ошондой талапты коюуга учур келди. Жаңы систем кандай болушу керек? Мисалы, партия тизмесинде 120-орунда турган талапкер шайлоодо эң көп добуш алса, 1-орунга жыла алышы керек. Ошондо акчасы көптөр эмес, мыктылар иргелип, элдин сынынан өткөндөр гана парламентке келмек. Биз депутаттарды көпүрө салсын деп эмес, жакшы мыйзамдарды жазсын деп шайлаганга өтүшүбүз керек. Шайлоодо аймак-аймактык округ кылып бөлүү да туура эмес. Мисалы, мен айылыма көпүрө салып берген эмесмин. Райондогу бир олигарх менен атаандаша албайм. Ал келип туруп “ар бир айылга электр зымдарын тартып берем” деп койсо эле бүттү, шайлап коюшат. "Ээ, койчу, Карасартованын тилинен башка эч нерсеси жок" деп коюшу мүмкүн.

– Ошентип, кайра эле элдин жоопкерчилиги деген маселеге барып такалдыкпы?..

– Бул ар бир адамдын өзүнө байланыштуу экен да. Биздин элде бир аз жалкоолук, кайдыгерлик бар экенин да моюнга алыш керек. Азыр эми шайлоо мыйзамдарына косметикалык түзөтүү киргизишти. 2 маанилүү жагдайды карап жыйынтык чыгарууга болот. Биринчиси, булар так тизме деп эле коюшту. Ал эми биздин тизмеде ким кайсы орунда турарын эл чечсин деген сунушубуз өткөн жок. Экинчиси, босоголук чекти 9 пайыз деп коюшту. Бул абдан бийик. Административдик ресурсу жок бул чектен өтүү абдан оор. Демек, системде эч кандай өзгөрүү болгон жок.

– Укук коргоочунун көзү менен караганда, жээнбековдук башкаруу өлкөнү кайсы багытка жетелеп баратат?

– Негизи, урааны жакшы. Аймактарды өнүктүрүү, санариптештирүү... Бирок жыйынтык кана? Мага деле кайрылып, “Рита, сенден жардам керек” десе, кудуңдап иштеп бермекмин. Сөзсүз эле “мынча айлык бергиле” дебейм. Менимче, жыл сайын конкреттүү бир тармакты башкы маселе кылуу керек. Мисалы, 2019-жылды “Жерлерди инвентаризациялоо жылы” десек. Мамлекетте эсепке алынбаган бир дагы жер калбасын десе, чакан, бирок маанилүү иш жасалмак. Башкаруу инвентаризациядан башталат. Үйдө деле эмне бар, эмне жок экенин тактап, ошого жараша чыгымдарды пландайбыз го. Анткени акча, ресурс чектелүү.

– Президент Жээнбеков кызматка жаңы киришкенде жарандык коомдун өкүлдөрү менен жолугушуу өткөргөн. Азыр абал кандай? Кызматташуу дымагы бир отурум менен эле бүттүбү?

– Бизде көбүнчө башталган иш аягына чыкпай калат. 2007-жылы жергиликтүү өз алдынча башкаруу 2 тепкичтүү бюджетке өткөндө айыл өкмөттөр акимге “короздой секире бербей, өз ишиңди кыл” деп калышкан. Акимдер Бакиевге келип “бизди укпай калышты. Баягыдай бир ышкырганда тизилип калчу айыл өкмөттөр жок” деп арызданышып, 2007-жылы Конституцияга кайра өзгөртүү киргизишкен. Ошентип, айыл өкмөттөр кайра эле акимдин алдына шурудай тизилишти. Баягы эле бийликтин ыкмасы. Бир ышкырык менен баары тизилип, таманын өөп турганды жактырышат. Азыркы бийликте “күчтүү мамлекет болушубуз керек” деген амбиция барбы? Маселе ушунда. Андай амбиция болбосо, албетте, эптеп күн өтсө болду да.

– УКМКны реформалаш керек деген талапты коюп келе жатасыз. Жылыш барбы?

– 2-3 жыл мурун УКМКны сөз кылуунун өзү кооптуу болуп калган. Азыр андай жок. Бул органды реформалоо президенттин саясий эрки менен гана жасалат. Сооронбай Шарипович Атамбаевдин тагдырынан сабак алышы керек. Атамбаевдин УКМКсы бүгүн аны кысымга алууга даяр турат. Реформа кылбаса, эртең азыркы президентти дагы эч ким коргой албайт. Эртең бардык иш мыйзамдуу жасалсын, саясий куугунтук болбосун десе УКМКны реформалоо керек.

– Адам укугу, демократия үчүн күрөшүп жатып кээде “Кыргыздын өмүр бою таянып жашап келген баалуулуктарына шек келтирип албаймынбы?” деген чочулоолор болобу?

– Ата-бабабыз жашаган доорду сандыкка катып да кармап кала албайбыз. Азыр ааламдашуу доору. Балдарды жөнсүз чектебей, аларга сын көз карашта ой жүгүртүүнү үйрөтүү зарыл. Гей, лесбиянкалар Европадан келе жаткан көрүнүш дешет. Бул туура эмес. Ар бир мамлекетте 2-3 пайызга чейин, гендердик жактан өзүн жакшы аныктай албаган адамдар туулат. Ушундай төрөлүп калса, эмне, аларды өлтүрүп салуу керекпи? Европада эркиндик бар үчүн көбү ал жакка кетип калышат. Орусия Европаны жамандайт. Бирок Путиндин кыздары Голландияда жашашат. Европа жаман болсо, эмне үчүн жиберет ал жакка? Бизде “кызга кырк үйдөн тыюу” деп кызыбызга тамак жасаганды гана үйрөтүп, башка жагдайына көңүл бурбайбыз. Эркектерге кандай мамиле жасаш керек? Жакшы ата кандай болушу керек? Жакшы жубай, жар кандай болушу керек? Бул маселелерди биз балдарыбыз менен талкуулабайбыз да.

– Сиздин ишмердүүлүктүн үй-бүлөңүзгө зыяны тийбейби?

– Иште үй-бүлө абдан чоң жөлөк экен. Жолдошумдун колдоосу менен азыркы деңгээлге жеттим. Былтыр жолдошума операция жасатуу үчүн чет өлкөгө барыш керек болду. Дал ошол маалда президент Сооронбай Жээнбеков жарандык коомдун өкүлдөрү менен жолугуша турган болуп калды. Жолдошум “Түркияга билет көп, президент күндө эле жолугушууга чакырып жатты беле? Барып, айтчу сөзүңдү айтып ал” деп, кечигип учканбыз. Балдарым да "сиз айтпасаңыз ким айтат?" деп колдоп турушат.

– Жумушуңуздун жагымдуу тарабын да сүйлөшөлү. Эмнелер сизге ыраазычылык, канааттануу алып келет?

– Адамдар “рахмат, сиздин жардам аркылуу соттон уттук” деп чалышат. Кээде жол чыракта токтоп турсаң, унаасынын айнегинен башын чыгарып алып “баягы соттон уттук” деп сүйүнчүлөшөт. Аларды тааныбай деле каласың. Бирок “бир киши болсо да жардамым тийиптир” деп сүйүнүп калам.

– Атамбаев Москвага барып Путинге жолугуп келген соң ал өзү дагы, бийликтин ага карата басымы да тынчый түштү. Муну кандай кабыл алдыңыз?

– Көпчүлүк Атамбаев кайтып келбейт деп жатышкан. Кайтып келгени Атамбаевдин пайдасына иштеди. Түшүнөм, 6 жылда Атамбаев реформа жасаган жок. Бирок бийликке оппозиция керек, Атамбаевдин оппозицияда калышына көз карашым түз. Эгер оор кылмыш кылганы далилденсе, жоопко тартылышына да макулмун. Бирок өткөнкүдөй, 3 күндө эле чечим чыгарып коюу туура эмес.

Автандил Добулбеков
politika@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Талкуу жабык.
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
22754;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2019 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Жибек Жолу проспектиси 381
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: