Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

БУГУ АЙДАП, БОРООН ТЫНШАГАН ЧУКЧАЛАР

№406 13-19-август, 2010-ж.


Түкүрүк жерге түшпөй тоңгон суукта мергенчилик менен алектенишкен, ээн талаада компасы жок эле шамалдын багыты менен конуштарын тапкан чукчалардын жашоо-турмушу баарыбызды эле кызыктырса керек. Андан да кызыгы, эмне үчүн бүгүнкү күнгө чейин алар тууралуу келеке кептер айтылып келет? Келгиле, ушул суроого жооп издеп көрөлү.
Баштапкы аталышы – «чаучу», «чавчу» («бугуга бай эл»)
Отурукташкан аймагы –
Саха Республикасы, Чукотка жана Коряк автономиялык округдары, Камчатка крайы
Калкынын саны – 16 миң (2002-жылга карата)
Тили – Чукот, орус
Дини – Православдар, шамандар

СОГУШЧАН ЧУКЧАЛАР
Окумуштуулар чукчалардын ата-бабалары биздин эрага чейинки төртүнчү кылымдарда эле жашап келишкендиктерин далилдешкен. Орустар менен чукчалардын алгачкы жолку байланышы 1641-жылдарга барып такалат. Чукча эли туурасындагы маалыматты орус падыша сарайына алгачкылардан болуп жеткиргендердин бири – казак Михаил Стадухин болгон. Мына ошол жылдардан тартып чукчалар менен орустардын ортосунда жүз элүү жылга чукул айыгышкан катуу кармаштар маал-маалы менен болуп турган.
Таяк, жаа жана мергенчиликке колдонуучу учтуу найзалар менен куралданган чукчалар кармаштардын көпчүлүгүндө жеңишке ээ болушкан. Чукотка тарапта Англия жана Франция экспедициялары булак этип көрүнө калышканынан улам, 1776-жылы Екатерина II «чукчаларды орус курамына киргизүү үчүн бардык аракеттерди көргүлө» деген буйрук чыгарат. 1778-жылы Гигижин чебинин коменданты – капитан Тимофей Шмалевдин кийлигишүүсү менен чукчалардын башчысы Омулят Хергынтовду ийге келтиришип, «он жыл орустарга салык төлөбөйсүңөр» деген чечим менен орус курамына кошулушкан.

ЧУКЧА МАДАНИЯТЫ
Алар биз сыяктуу эле 1931-жылга чейин латын алфавитин, 1937-жылдан тарта кириллицаны колдоно башташкан. Бүгүнкү күндө чукча тилинде радио жана телекөрсөтүүлөр уюштурулуп, гезит, журнал жана китептер чыгып турат. Алардын белгилүү жазуучулары делип Ю.Рытхеу менен А.Кымытваль эсептелет.
Кейиштүүсү – чукчалардын жашоо шарттары жакшырып, балдары жатак-мектептерде окушканы менен, өз тилин, дилин унутуп, орусча сүйлөп калышканы. Муну «мен чукчамын» дегендердин дээрлик көпчүлүгүнүн ысымдары орусча аталып калганынан баамдаса болот.
Негизги майрамдары катары бугулардын, иттердин күзгү-кышкы жарыштары, жаныбарларды курмандыкка чалуу шааниси, уруу башчыларынын урматына уюштурулган атайын салтанаттар эсептелинет. Мындан сырткары маркумду акыркы сапарга узатуу күнү «чын дүйнөгө кетти» деп кызуу майрамдашат.

ЯРАНГА – УЛУТТУК ҮЙҮ
Чукчалар көчмөн турмушуна ылайык бир канча бурчтан турган, жабуусу бугу терисинен жасалган ярангаларда (чатыр) жашап келишкен. Катуу шамал учуруп кетпеши үчүн түбүнөн бир канча таштар менен бастырылат. Коломто үйдүн так ортосунан орун алат. Бугу териси жылуулукту абдан жакшы сактагандыктан жана от жагылгандыктан, кай бирде белинен өйдө чечинип отурушканын да көрүүгө болот. Чыракка көбүнесе деңиз жаныбарларынын майын колдонушат.
1950-жылдардан тартып совет өкмөтү чатырларда жан сакташкан чукча элин отурукташтыргандан кийин кадимкидей эле үйлөрдө жашоо кечире башташкан. Бирок буга өз кезегинде жергиликтүү калк арасынан каршы чыккандары да болгон.
Кийим-кечектеринин дээрлик бардыгын бугунун, тюлендин, морждун терилеринен тигишет. Эмчектеги балдардын кийимдери да бугунун терисинен жасалып, шымынын алаасына атайын заара ушатуучу кичинекей мүшөкчө коюшчу. Мына ушундан улам эл арасында «памперсти чукчалар ойлоп табышкан» деген кептер айтылып калган.

БУГУНУН МЭЭСИ – СҮЙҮШКӨНДӨРДҮН ТАМАГЫ
Бүгүнкү күндө Чукотканын дүкөндөрүндө бардык тамак-аштын түрү болсо да, чукчалар дале бугунун жана деңиз жаныбарларынын этинен танышпайт. Эттен түрлөп кыкватоль, нувкурак, мантак деген тамактарды жасашат. Мисалы, эртең менен муздак эт менен ысык шорпо ичишсе, түштө тоңдурулган эт же балык (строганин) менен чай ичишет. Кечкисин бугунун канына эт жана ун кошулуп жасалган ботко (рилькын) жешет.
Мындан сырткары жаңы үйлөнгөн жаштарды нике түнүндө бугунун мээсинен жасалган тамак менен сыйлашат. Анткени бугунун мээси эркекке дем-күч берет деп ишенишет.
Ал эми деңиз жээктей отурукташкан чукчалар морж, кит, тюлень, нерпалардын эти менен азыктанышат. Эки аймакта отурукташкан эл бири-бирине алыш-бериш кылууну да унутушпайт.

ЧУКЧАГА БИР АЯЛ АЗДЫК КЫЛАТ
Чукчанын канча үйүр бугусу болсо, анын ошончо аял алууга укугу бар. Карт бойдоктор эл ичинде өтө баркталбай, «жалкоо, жатып ичер» деп шылдыңга алынат. Күйөө бала кайын журтуна чабан катары бир жыл иштеп, кайнатасынын сынынан өтөт. Эгер ал жакпаса, кыздын ата-энеси жигитти кууп сала алат.
Эки жаш үйлөнгөндө сөзсүз бугу курмандыкка чалынып, канын алардын жүзүнө жана колдоруна сүйкөшөт. Бул кыздын өз туугандарынан баш тартып, жигиттин уруусуна кирүүсү деп эсептелинет. Мындай ырым-жырымды бүгүнкү күнгө чейин колдонуп келишет.
Чукчалардын арасында ажырашкандары саналуу гана. Алар үч себеп менен гана ажыраша алышат. Жубайлардын бири жалкоо болсо, оорукчан болсо, уруксатсыз ойнош күтсө. Ортодогу байлык ким күнөө кетирбесе, ошол тарапта калат.
Мындан сырткары достор, жакын туугандар аялдарын алмаштырып, бири-бирине сый көрсөтүшөт. Бирок буга бойдок жигиттер кошула алышпайт.

ЧУКЧАЛАР – АНЕКДОТ КААРМАНЫ
Чукчалар тууралуу анекдоттор 1960-1970-жылдары, тагыраак айтканда, «Чукотканын башчысы» деген тасма тартылгандан кийин кеңири тарай баштаган. Тасмадагы каармандын «однако» деген сөзү анекдотторго мода катары кошула баштаган. Анекдоттордо чукчалар кем акыл, жашоодон артта калган адам катары сүрөттөлөт. Бирок алар буга арданышпайт. Тескерисинче, өзүлөрү тууралуу анекдотторду кызыгуу менен чогултушат. Арданышпаганынын себебин «биз шайыр калкпыз» деп түшүндүрүп келишет. Чындыгында, чукчалардын арасынан көңүлү суз адамды кезиктирүүгө болбойт. Алар «күлкү адамга дем-күч берет» деп куудулдарын чакырып, бат-баттан күлкү кечелерин уюштурушат. Анан да бул эл комедия жанрындагы фильмдерди, юмордук китептерди көп талап кылат. Ал эми кайгылуу ырларды такыр ырдашпайт.


Жылмайып коюңуз

Москвага поезд менен келген чукчанын денесинин баары көк ала. Досу: – Ай, сага эмне болгон, көк ала болуп?!
– Ордум поезддин үстүңкү бөлүгүндө экен. Келгенче кулай берип...
– Астыңкы орундуктагы адам менен сүйлөшүп, алмашып албайт белең.
– Ал жерде эч ким жок болсо, ким менен алмашмак элем?!- дептир.

Дамира Арстанова
koom@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  2 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: