Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

МЕКТЕПТЕГИ ТОНООЧУЛУК КАНТКЕНДЕ ТОКТОЙТ?

№412 24-30-сентябрь, 2010-ж.


Дебат клуб

Чоңойсо да бала ата-эне үчүн өмүр бою бала бойдон калат эмеспи. Мектепке барса "балдар тийишпесе экен, жолдон аман-эсен өтсө экен" деп асан кайгы болушары турган кеп. Ата-энелерди мындан сырткары мектеп рэкеттери да түйшөлтпөй койбойт. Жогорку класстын окуучулары кичүүлөргө салык салып, телефонун, акчасын тартып алып, ал аз келгенсип ур-токмокко алган учурлар арбын. Бул көрүнүшкө окуучулар өздөрү деле бөгөт коё алышат деген ойду айткым келип турат. Буга мисал катары Өзгөн районундагы Мырзаке айылынын Мамат Нурбаев атындагы мектебин 2006-жылы бүтүргөн жаштардын эмгегин айта кетсек болот.
Мырзакеде төрт мектеп бар. Мектептер арасындагы чыр-чатактуу иштерди гезит-журналдардан окуп, теледен көргөн Нурбаев мектебинин окуучулары өздөрүнүн демилгеси менен “РНКМАД” деген аталыштагы уюм түзүшкөн. Бул Мырзаке айылындагы Раимкулов, Нурбаев, Калмурзаев, Машрапов атындагы төрт мектептин баш тамгалары эле. Ал эми "А", "Д" тамгалары "аралык достук" дегенди билдирет.
Уюмдун ачылуудагы негизги максаты – мектеп ичинде жана мектептер арасында болуп келчү чыр-чатактарды алдын алуу, окуучуларды ынтымакка чакыруу, тоноочулукту токтотуу болгон.
Аталган уюмдун башында 11-класстын окуучулары Канат Кадырбеков, Турат Акыев, Азиз Эгембердиев, Өмүрбек Мамыров, Тынчтык Кубатбек уулу турушкан.
Мектептерде учурда мына ушул сыяктуу уюмдар барбы, дегеле мектептеги рэкетчиликти жок кылууга болобу? Анда бүгүнкү талкууга көңүлүңүздү бурабыз.

– Мирлан, алгачкы сөздү сага берсем. Айтып бергениңе караганда, балдар менен мушташып жүрүп мектепти бүтүпсүң. Сен сабачу белең же алар сени урушчу беле?
– Мени сабашчу, мен деле сабачумун. Анан айрымдар мага сумкаларын көтөртүп коюшчу, кайра мен алым жеткендерге өзүмдүкүн көтөртүп койчумун. Биздин чатак көбүнчө кыз талашуудан келип чыкчу. Ал эми бири-бирине салык салмай деген жокко эсе болчу.
Асел: – Мен мектептеги рэкетчиликтин келип чыгышына токтолуп кетким келет. 90-жылдары СССР тарап, өзүнчө бөлүндүк. Ар ким чамасына жараша иш алып бара баштады. Билегине ишенген спортчулар өз ара территория бөлүп алышып, акчасы барларга салык салуу менен жашоо-турмуштарын оңдогулары келишти. Ошентип, алардын катары өстү. Булгаары пиджак кийип, машина тээп, акча жыйнап жүргөндөрдү көргөн өспүрүмдөр ошолордой болгулары келип, аларды туурай башташты. Анын үстүнө кыздардын көзүнө көрүнгүлөрү келишет. Кыздар көбүнчө машина айдап, дардаңдап жүргөн жигиттерди жактырышат эмеспи.
– Иса, сен дагы кыздардын көзүнө көрүнгүң келип же азыркы байлардай машина тээп жүргүң келеби? Сурайын дегеним, машинага жеткидей салык салбасаң да, өзүңдөн кичүүлөрдү "акча-тыйын алып кел" деп коркуткандырсың?.. Балким, салык төлөгөндүрсүң?..
– 8-класска чейин хореографиялык мектептен билим алдым. Ал жердегилерде бул боюнча эч түшүнүк жок. Азыр №40-мектепте 11-класста окуп жатам. Мен, чынында, балдарга көп кошулбайм. Ошондон уламбы, рэкетчиликти бир да жолу байкаганым жок. Саат 12:45те сабак бүтөт, мен дароо көздөн кайым болом. Окуудан чыгып алып пианиного, андан чыгып студияга ыр жаздырууга барам.
Өзүмдөн кичүүлөргө үстөмдүк кылган эмесмин, мага да эч ким салык салган жок.
– Мектебиңерде рэкетчиликке каршы уюшулган уюмдар барбы?
– Андай уюмдар жок. Башка мектептерде бар экенин деле укпаптырмын.
– Гүлмира, айтсаңыз, кылмышка барган окуучулар кандай жаза алышат?
– Мисалы, бирөөнүн телефонун тартып алды дейли. Тоноочулук беренесинин жеңил, өтө жеңил, оор, өтө оор деген төрт бөлүмү бар. Жөн эле тартып алганбы же күч колдонгонбу, балким, бычак менен коркуткандыр, мына ушунун баары эске алынат. Сот дароо камап салбастан, 63-беренеге таянып, дагы бир жолу карап чыгат. 63-берене Кылмыш кодексинде жеңилдетүүчү берене болуп эсептелет. Бул жерде мектептен, жашаган жеринен берилген мүнөздөмө жана кылмышка канчанчы жолу барып жатканы каралат. Эгер үч жыл бериле турган болсо, жогорудагы берененин негизинде бир жыл шарттуу мөөнөт бериши мүмкүн.
– Кылмыш жасаган 18ге чыга элек адамга мыйзам боюнча жеңилдиктер бар экен. Ал эми шарияттын мыйзамында кандай, Рустамбек мырза?
– Негизи, шариятта кечиримдүүлүк баарынан бийик турат. Мисалы, бир бала теңтушуна зомбулук көрсөтүп, денесине оор жаракат келтирсе, дары-дармекке кеткен чыгымдарын төлөп берүү керек. Ал эми жабыр тарткан бала кечиримдүү болуу менен мамиле кылышы абзел.
Азыркы турмушту карап көрсөк, көпчүлүк ата-энелер баланы тарбиялоо багытында азыраак ойлонуп калышкан. Мисалы, кээ бир ата-эне эртең менен базарга кетет да, кечинде келет. Бала кароосуз калгандыктан, мектептен чыккандан кийин өз билгенин кылат, кыскасы, ата-эненин көзөмөлүнөн чыгып кетет. Баланын кылмыштуулукка барбашы үчүн анын руханий байлыгын жогорулатуубуз керек. Ал үчүн ата-эне баласына көбүрөөк убактысын бөлүүсү кажет.
– Мирлан, Рустамбек мырзанын айтканын уктуң. "Ата-эне баласын руханий байлыкка сугарса, тартиптүү өсүп, мушташуу деген сыяктуу жоруктардан сырт болот" деди. Ата-энең сага кандай тарбия берген?
– Ар бир эле ата-эне баласына колдон келишинче тарбия берүүгө аракет кылат да. Менин атам колхоздо, апам ооруканада иштечү. Алар эртеден-кечке үйдө жок болгондору менен, кечинде дайыма “түз жүр” деп айтуудан тажашчу эмес.
– Нурила айым, сиз психологсуз. Мектеп окуучулары ортосундагы зомбулук, бири-бирине чоңсунуу эмнеден улам келип чыгат?
– Рэкетчиликтин бир нече себеби бар. Мунун эң биринчи себеби – социалдык теңсиздик. Мисалы, бирөөнүн ата-энеси чоң акча карматат. Ал окуучунун каалаганын алып жегенге мүмкүнчүлүгү бар. Экинчинин ата-энеси өп-чап жашагандыктан, жол киреге эле өлчөп акча бере алат. Ал бала өзүн кем сезип, психологиялык жактан жабыркайт. Анан эки-үч баланы чогултуп, бир топ түзөт да, өзүнөн алсыз балдарга салык салууга аракет кылат. Алсыздарды калкалаган балдарды “брат”, кыздарды “сестра” деп коюшат экен.
Мектептеги рэкетчилик – мамлекеттин деңгээлиндеги көйгөйлүү маселе. Дегеним, биздин мамлекет башында тургандар өзүнүн кадыр-баркынан, иштеген кызматынан пайдаланып акча алып жатышпайбы. Ошол система мектеп окуучуларында да иштеп жатат. “Балык башынан сасыйт” дегендей, чиновниктер өздөрүнүн акча алмайын жыйыштырса, анан мектеп рэкеттерин жоюуга киришмек.
Союз учурунда окуучулар үчүн жакшы идеологиялык багыт бар болчу. Октябрят, пионер, комсомол болчубуз. Анан жакшы иштеп, мекендин патриоту болсоң, кыскасы, бир нече сыноо тепкичтеринен өткөн соң гана партиянын мүчөсү боло алчусуң. Азыр андай багыт бере турган ачык, так идеология жок.
– Союз учуру менен азыркы мектептеги тарбиянын айырмасы барбы, Рустамбек мырза?
– Гезит-журналдардагы макалалардын, кинолордун өспүрүм балдарга таасири чоң. Биз мектептен сырткары тарбиялык мааниси бар ата мекендик жана индия кинолорун көрүп, ошону менен бирге санжыра, жомокторду угуп чоңойдук. Азыркынын тасмаларын карабайсызбы, бири-бирин тономой, сайып өлтүрмөй же баңгизатын колдонмой. Ушуну көргөн өспүрүмдөр кандай тарбия алат, ойлосоңор?..
– Мирлан, мектептеги урушуп, мушташып кеткен учурларды ата-энеңе айтчу белең?
– Өзүмдүн маселемди өзүм чечкенге аракет кылчумун. Ата-энеме айтып, алардын башын ооруткум келчү эмес.
– Сен болочоктогу атасың. Балдарыңдын жүрүш-турушуна кийлигишесиңби же мектептеги зомбулукту эркек бала көрүшү керек деп жөн коёсуңбу?
– Уулум болобу, кызымдыбы, бош убактысы жок болгудай кылам. Мектептен соң бийге катыштырып, спортзалга алпарам дегендей. Кыскасы, балдарымдын 5 мүнөт да бош убактылары болбойт.
Асел: – Спортзалга барууга, бассейнде сүзүүгө ар бир баланын шарты жок. Мисалы, менин убагымда деле мектепте кыздар арасында рэкетчилик күчтүү болчу. Сабак бүтөрү менен сөйкөмдү чечип кетпесин деп үйгө шашчумун. Кыздар сабаса кол кайтарганга күчүм жетсин деп өз алдымча машыгып, эртең менен эрте туруп чуркачумун. Мектептен кийинки убактымды менден кийинки бир туугандарымды карап, үй тазалап, тамак жасап өткөрчүмүн.
Мектептеги зомбулукка аралашуу же кабылбоо бул тарбиядан. Андан сырткары оюн-зоок клубдарын азайтып, пайдалуу ийримдердин санын көбөйтсөк, рэкетчилик бир топко кыскармак деп ойлойм.
– Гүлмира айым, өспүрүмдөр иштери боюнча инспекторлор мектеп рэкетчилигин болтурбоо максатында кандай иш-чараларды көрүшүүдө?
– Жаш өспүрүм инспекторлору мектептерге барып, Кылмыш-жаза кодексинин жаш өспүрүмдөргө таандык беренелери менен тааныштырып, түшүндүрүү иштерин жүргүзүшөт. 2009-жылы республика боюнча “Ачык эшик” аттуу акция өткөрүлүп, баланын мыйзам чегинде жүрүүсүнө түрткү боло турган роликтер көрсөтүлгөн. Ошону менен бирге окуучуларга профилактика катары ата-энелер, мугалимдер менен бирдикте жаш өспүрүм инспекторлору өспүрүмдөр колониясына барганбыз. Мунун негизги максаты – кылмыш жасаса ушундай акыбалга жетерин түшүндүрүү эле. Ал эми ушул окуу жылынын башында мектептерде “Милиция сиздер менен жана сиздер үчүн” аттуу акция өткөрүлдү. Акцияда рэкетчиликти жоюу боюнча милиция кызматынын кеңештери, эскертүү баракчалары таратылды.

Мектеп жашындагы баланын тагдыры бул – эртеңки келечегибиз. Окуучулар арасындагы рэкетчиликти жоюуда мугалимдер, ата-энелер, мамлекет жетекчилери, жалпы эле коом жапа тырмак киришсек, жаркын жашоого пайдубал куруп жатканыбыз болот эле.

Сүйүн Кулматова
koom@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: