Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

Айдай Сулайманова, археолог: «КИШИНИН СӨӨГҮН ЖАЛГЫЗ ТАЗАЛОО ЖАГЫМСЫЗ»

№418 5-11-ноябрь, 2010-жыл.


Кесип

Элибиздин өткөн жашоо-турмушун, маданиятын, биздин күнгө чейин сакталып калган тарыхый эстеликтерин изилдеген адистер бар. Сөз археологдор жөнүндө болуп жатканын баамдасаңыз керек. Бул кесиптин кандай күңгөй-тескейи бар?
Бул тууралуу кененирээк билмекке Улуттук илимдер академиясынын Тарых жана маданий мурастар институтунун археолог-изилдөөчүсү Айдай Сулаймановага кайрылдык.

КЫЗЫКТУУ

  • Археолог кесиби Байыркы Римдин жана Грециянын убагында эле популярдуу болгон. Ошол убакта эле элдер таш жана темир доорлору болгондугун билишкен.
  • Илим катары археология XX кылымдын башында гана жаралган. Ал эми ушу тапта ар түрдүү доорлорду жана маданияттарды изилдөөчү бөлүмдөрү бар.
  • Кыргызстанда археология XIX кылымдын ортосунан бери өнүгө баштаган. Бизде археологдордун күнү 15-августта белгиленет.

– Айтсаңыз, айымдар үчүн археолог болуу оор эмеспи?
– Албетте, мырзаларга салыштырмалуу аял кишилерге археолог болуу бир топ оор. Үй-бүлөдөн алыс, көбүнчө жашоого ыңгайсыз шартта, узакка иштөөгө туура келет. Казуу иштери кара күчтү да көп талап кылат.
– Кыргызстанда сиз сыяктуу археолог кесибин аркалаган айымдар көп элеби?
– Кыргыз археологдорунун жарымын ушул күнгө чейин эле айымдар түзүп келишет. Азыр биздин институтта 5 археолог эмгектенсе, анын төртөө аял.
– Археолог болуп калууңузга эмне түрткү болгон?
– Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетинин 1-курсун аяктаган соң Кочкор районунда жүргүзүлгөн археологиялык казууларга катышып калдым. Ошондо археологдук кесип өзүнө тартып алды десем болот. Кийин курстук иш жазуу үчүн байыркы түрк доорундагы таш тулкулар (балбал таш) жана маркумдарды эскерүү үчүн курулган коргончо эстеликтерди изилдөөгө катыштым. Ошентип, окуу жайды аяктаганга чейин казуу иштерине катышуу адатка айланды.
– Кесибиңизге жараша эски көрүстөндөрдү ачып изилдөөгө туура келет. Андай учурда кишинин сөөгү табылса, кандай сезимдерге кабыласыз?
– Биринчи жолу кишинин сөөгүн топурактан тазалап алып чыкканда түз карай албай коркуп, араң караганым эсимде. Ошол сезим бүгүнкү күнгө чейин унутулбай келет. Азыр деле кишинин же малдын сөөгүн тазалап, сүрөткө тартып жатканда жалгыз калуу мен үчүн жагымсыз. Сөөктөн мурун көрдүн сүрү бар. Кээде арбактар түшкө да киришет.
– Сөөктү тазалоого канча убакыт сарпталат?
– Сөөктүн өзү табылганча эле көп убакыт кетет. Мисалга, 5-6 адам катакомба тибиндеги мүрзөнү күрөк менен ачып, сөөккө жеткенче бир жума керектелет. Үстүнө үйүлгөн топурактын диаметри 10-20 метр, кээде мындан да көп болот. Табылган сөөктү бир күндө деле тазалап койсо болот. Көп учурларда кошо көмүлгөн буюмдар сөөктөр менен аралашып калат. Аларды сындырып албоо үчүн абайлап иштейсиң.
– Баатырлардын сөөктөрү да чыгабы?
– Көп эле сөөктөр табылат, бирок тигил же бул баатырдын сөөгү деп аныктоо мүмкүн эмес. Мисалы, Монголиядан Култегиндин, Билге кагандын, Тонүкүк жана башка аскер башчыларынын коюлган жайы, күмбөзү деген жерлер изилденген, бирок сөөктөрү табылган эмес.
– Тарыхый жайларды изилдөө үчүн машина жете албаган жерлерге да барууга туура келет. Андай жерлерге жетүү кыйынчылыктарды туудурса керек...
– Андай изилдене турган жерлер бизде көп. Мисалы, Саймалы-Ташка (Көк-Арт өрөөнү) баратканда көп азап менен жетебиз. Машина жеткен жерге чейин барып, андан ары малчылардан ат, эшек сурап, тамак-аш, идиш-аяк, төшөнчү, кийим-кечелерибизди көтөрүнүп, бир күн кечке жөө жүрөбүз.
– Тамак-аш менен кийим-кечени жөө көтөрүп жүрүү аялдарга оор эмеспи?
– Айла жок. Жаан-чачында да иштөөгө туура келгендиктен, жылуу кийимден тышкары 2-3төн бут кийим алабыз. Таманы калың батинкеден тышкары аялдарда резина, эркектерде кирза өтүк үзүлбөйт. Жөнөкөй жеңил чатырлар бизге жарабайт. Казуу ишине 7-8 же 20дай адам бир барабыз. Андыктан ошончо киши баткыдай оор, калың чатырды алып жүрөбүз. Жаан, кар жааган учурларда жакшылап жуунуу деген жок. Бети-колду араң жууйсуң.
– Элден укканыма караганда, Тогуз-Торо аймагындагы Саймалы-Таштын касиети бар экен...
– Ооба, өзгөчө касиети бар. Ал жерге күн суукта барсак да, эч кимибиз оорубайбыз. Менин суукта кармап калчу кызыл жүгүрүк оорум бар. Ал жерде таштан ташка секирип суукта иштейсиң. Үч жолу бардым, оорум бир да жолу кармаган жок.
– Дагы кайсы жерлердеги казуу иштерине катышкансыз?
– Кочкор, Соң-Көл өрөөн­дөрүндөгү байыркы гунндарга, түрк урууларына жана моң­голдор дооруна тиешелүү кө­рүстөндөрдү казууга, кийин Көк-Арт өрөөнүндөгү Үңкүр-Таш, Ысык-Көлдөгү Өрнөк, Таластагы Жалтырак-Таш, Айрымач-Тоо (Сүрөттүү-Таш), Чийли-Сай (Сахаба), Өзгөндөгү Суук-Дөбө, Байчечекей эстеликтеринде ташка чегилген байыркы сүрөттөрдү жана башкаларды изилдөө иштерине катышкам.
Соң-Көлдүн айланасында байыркы көрүстөндөр көп. Бир жолу изилдөөгө барганыбызда кечкисин жаан жаап, шамал болуп жаткан. Эртең менен турсак, кар жаап салыптыр. Ошондой суукта казуу оор. Баткакты казып сыртка ыргытуу, ылайдын арасынан тапкан буюмду тазалоо түйшүгү дегендей... Ошондой көрүстөндөрдүн биринен түрк дооруна (6-7-кылым) таандык алп адамдын сөөгү, жанынан жаанын октору, бычак чыккан.
– Тажрыйба алмашуулар болобу?
– Акыркы жылдары тажрыйба алмашуу максатында Казакстандагы көрүстөн жана шаар урандыларын казуу иштерине активдүү катышуудамын. Атайын чакырык менен барам. Жакында Япониянын Нара шаарынан бир айлык курсту окуп келдим. Анда археологиялык эстеликтерди изилдөө үчүн жаңы техникаларды колдонууну үйрөндүк. Тарыхый эстелик жайларды коргоо маселелери тууралуу да көп нерсени билип кайттык.
– Башка өлкөдө жүргүзүлгөн казууларда табылган буюмдарды биздин өлкөгө алып келүүгө болобу?
– Табылган буюмдар кайсы жерден казылса, ошол жердин музейлерине өткөрүлүп берилет. Ошондуктан ал буюмдарды бизге алып келүүгө мүмкүн эмес.
– Мүрзөнү ачарда куран окуйсуздарбы?
– Биздин заманга чейинки көрүс­төн болсо да, арбактарга багыштап куран окуйбуз.
– Казууда табылган буюмдардын баалуулары барбы?
– Табылгалардын баары чоң-кичинесине карабай тарыхый баалуулукка ээ.
– Табылган буюмдар кайда өткөрүлөт?
– Буюмдар мекеменин же Мамлекеттик тарых музейине өткөрүлөт.
– Ал буюмдарды өзүңөргө алып калсаңар болобу? Мисалы, ырым катары байыркы тыйындарды?
– Өзүң алып калуу – болбогон нерсе. Ырым катары да элестете албайм.
– Казуу иштеринде кызыктуу окуялар көп эле болуп турса керек, ошолордун биринен айтып бербейсизби?
– Биз үчүн табылган майда нерселер да өтө маанилүү. Бир жолу курсташым экөөбүзгө биринчи жолу өз алдынча казуу буйрулду. Көрсөткөн жерди каздык. 20-30 сантиметрдей казганда койдун сөөгү чыкса, “бул мында эмне кылып жүрөт?” деп ыргытып жибердик. Текшерүүгө келген агай эмне тапканыбызды сураганда эч нерсе таппаганыбызды айттык. "Чыккан нерсени ыргыта берсеңер кайдан болсун?" деп, ыргыткан сөөктү көрсөтүп, ал маркумду эскерүүдө коюлган тамак-аштын калдыгы экенин түшүндүргөн эле.
Мени менен иштеген кыз бир жолу көрүстөндү казганда сөөктөрдүн арасынан алтын төөнөгүч таап алыптыр. Түштөнүүгө келгенибизде “алтын таптык” деп сүйүнчүлөштү. Кыздын колунан алтын төөнөгүчтү көрүп, мен да мактадым. Бирок табылганы карап, формасы азыркы төөнөгүчтөргө окшош экен деп ойлоп койдум. Төөнөгүчтөгү эки орундуу санды көрүп, ого бетер таң калып, кызга көрсөтсөм, аңкайып эле туруп калды. Анан агайга айта баштаганда ал каткырып жатып калды. Ошондо гана агай төөнөгүчтү тамашалап таштап койгонун түшүндүк.
– Жашыруун болбосо, айтса­ңыз, айлык акыңыз канча?
– Маянабыз 3-4 миңдин тегерегинде. Мындай айлык менен иштегенге фанаттар эле калды болуш керек деп ойлойм. Ысык-суукта жүрүп көп ооруп каласың, ошондуктан командировкага баратканда өз каражатыбызга дары-дармек алып алабыз. Айлыгыбыз аз, кыйынчылык көп болсо да, кесибимди сүйгөндөн 18 жылдан бери иштеп келем.
– Кызыктуу маек куруп берге­ниңиз үчүн чоң рахмат.

Нурбек Абдыкадыров
koom@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  4 
Комментарийлер(4)
07.11.2010. 12:17 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
3
Катталган:
20-08-2010
Соӊку аракети:
10-06-2016 08:31
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Кытай-Кызылсуу кыргыз автономиялуу областы
0
Кыргыздардан да ар тармактуу адистер чыга берсин.
07.11.2010. 19:13 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
11
Катталган:
13-10-2010
Соӊку аракети:
17-04-2014 09:37
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Bishkek
0
uwun4a meenet kylyp 3-4min degen ne degen ak4a ya?
07.11.2010. 20:03 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
50
Катталган:
21-09-2010
Соӊку аракети:
20-10-2014 15:36
Жынысы:
Белгисиз
0
рахмат эже мээнетинизге
11.06.2011. 06:42 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
17
Катталган:
09-06-2011
Соӊку аракети:
14-12-2011 03:25
Жынысы:
Белгисиз
0
Aidai ejekebizge taazim!Kirgizdin ayidari temir kelishet!
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21442;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: