Архив
997   998   999   1000   1001   1002   1003   1004   1005   1006   1007   1008   1009   1010   1011   1012   1013   1014   1015   1016   1017   1018   1019   1020   1021  
944   945   946   947   948   949   950   951   952   953   954   955   956   957   958   959   960   961   962   963   964   965   966   967   968   969   970   971   972   973   974   975   976   977   978   979   980   981   982   983   984   985   986   987   988   989   990   991   992   993   994   995   996  
897   898   899   900   901   902   903   904   905   906   907   908   909   910   911   912   913   914   915   916   917   918   919   920   921   922   923   924   925   926   927   928   929   930   931   932   933   934   935   936   937   938   939   940   941   942   943  
844   845   846   847   848   849   850   851   852   853   854   855   856   857   858   859   860   861   862   863   864   865   866   867   868   869   870   871   872   873   874   875   876   877   878   879   880   881   882   883   884   885   886   887   888   889   890   891   892   893   894   895   896  
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837   838   839   840   841   842   843  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар

СУУСАМЫРДЫ КАПТАГАН АЛТЫГАНАДАН АРЫЛУУГА БОЛОБУ ЖЕ ЖОКПУ?

№1019 17-23-июнь, 2022-ж.


Бишкек-Ош жолунан ары-бери каттагандар, табиятка кайдыгер эмес жарандар жакшы билишет, Суусамырдын гектарлаган жайыттарын тикенектүү алтыгана жалмап баратканын. Адамдын денесин каптаган сөөлгө окшоп улам көбөйүүдө. Аларды жок кылуу маселеси адистерди, өзгөчө суусамырлыктарды ойлондуруп, көйгөй Жогорку Кеңеште да бир нече жолу көтөрүлгөн. Бирок сүйүнөрлүк жыйынтык жок, керемет жайлоонун барган сайын кунары качууда. Суусамырдын жайыттарын сактап калуу жаатында мамлекетте кандай иштер жасалып жатат? Дегеле бул жаатта демилге барбы, кызыгып көрдүк.

“АЛТЫГАНАНЫН БУЛ ТҮРҮ УРУГУНАН, ТАМЫРЫНАН КӨБӨЙӨТ”

Мыскалай Ганыбаева, Кыргыз улуттук илимдер академиясынын Биология жана топурак таануу институтунун илимий кызматкери, биология илимдеринин кандидаты:

– Суусамырды каптап бараткан тикенектүү бадалдын аталышы – курумшу сары алтыгана. Топтошуп өсүүчү көп жылдык тикенектүү бадал, бою 0,5-1 метрге чейин жетет. Уругунан, тамырынан көбөйөт. Гүлү сары. Боз топурактуу адырларда, бөксө тоолордо, аска-зоолордо, шагыл таштуу капталдарда жерге төшөлүп өсөт.

Элде алтыгана “караган” деп да айтылат. Алтыгана бадалдары бири-бирине кошулуп, 2-3 метр, ал тургай ондогон метр аралыкты жыш ээлеп калышат. Андай жерлерди мал аралай албайт. Топтошуп өскөн алтыганалардан бизде сасык куурай, илий бүтөөсү (дельфиниум илийская), жука жалбырактуу жер буурчак, каз таман, өлөң, Кыргызстандын кызыл китебине кирген Литвинов чегендери (родиола Литвинова) менен төрт жалбырактуу мандалак, ошондой эле жунгар уу коргошуну, Карелин шилбиси кездешет.

“БАДАЛДЫ ЧАПЧУ ТЕХНИКА САТЫП АЛЫНДЫ, ЭМИ КОЛДОНОБУЗ”

Карлыгач Кубанычбекова, Жайыт жана асыл тукум мал чарба департаментинин жайыттарды башкаруу, пайдалануу жана жакшыртуу бөлүмүнүн башкы адиси:

– Суусамыр өрөөнүндөгү жайыт 472 миң гектарды түзөт. Алардын 18 миң 200 гектарын алтыгана басып кеткен. Алтыгананын пайдасы да бар. Тамыры 2 метр тереңдикке чейин жеткендиктен аска-зоолордогу жер кыртышынын, таштардын кулап, көчүп кетпеши үчүн зарыл. Бирок алар аска-зоолорду гана эмес, түз жерлерди да каптап баратканы өкүндүрөт.

Аталган өрөөндө Жалал-Абад, Талас, Чүй облустарынын 681 жайыт пайдалануучуларынын 145 миң кой-эчкиси, 16 миң ири мүйүздүү малы, 12 миң жылкысы жайытка чыгат.

Алтыгананы жок кылуу маселеси көп жыл мурун эле көтөрүлгөн. 2016-жылдын 20-июнунда Жогорку Кеңеш тарабынан Суусамыр өрөөнүндөгү алтыгана бадалы менен күрөшүүнүн ыкмаларын тактап чыгуу боюнча тийиштүү органдарга тапшырма берилген. Ал органдарга Кыргыз мал чарба жана жайыт илимий изилдөө институту, Кыргыз улуттук илимдер академиясы, Жайыт жана асыл тукум мал чарба департаменти жана башкалар кирет. Ошол тапшырманын негизинде иш план түзүлгөн. 2018-жылы июнь-сентябрь айларында Суусамыр өрөөнүнүн Сандык жайытында жана Бишкек-Ош жолунун 173-чакырымында алтыганаларды жок кылуу боюнча 35 гектарга эксперимент жүргүзүлгөн. Химиялык каражаттардан герлондекс 3 гектарга, ал эми глифосат 6 гектар жерге чачылган. Герлондекстин натыйжалуулугу 90 пайызды түзүп, мал оттой турган табигый чөптөргө зыянын тийгизген эмес. Глифосаттын натыйжалуулугу 50 пайызды түзүп, табигый чөптөргө зыянын тийгизген. 5 гектар жердеги алтыгана ротордук чөп чапкыч менен чабылган. Бирок тамыры калып, ал кийин кайра чыга бере тургандыгы белгилүү болгон. 20 гектар жердеги алтыгана тамыры менен атайын трактор менен казылып көрүлгөн. Алтыгананын тамыры тигинен 1,5-2 метрге, ал эми туурасынан 20 метрге чейин жайылып кете тургандыктан тамырлары менен казганда трактордун сокосу сынып, кыйынчылык жаратты.

2020-жылдын июнь айында механикалык ыкма менен 2 гектар жер тазаланып, 100 гектар жерге химиялык дары чачылып байкоо иштери жүргүзүлдү.

2021-жылы куурай, бадалдарды чапчу заманбап мульчер техникасын сатып алуу үчүн Жайыт пайдалануучулар ассоциациясы 1 миллион 90 миң сом каражат бөлүп берген. Жалпы 1 миллион 465 миң сом чогултулуп, аталган техника Беларустан алып келинген. Ал түз жерлердеги алтыганаларды майдалап чаап, жок кыла алат. Бирок тамыры калып калат, андыктан ал техниканы эми колдонуп, чабылган аянтка дароо мал жайып көрүү жагы пландалып жатат. Мал жайылса жер тебеленип, алтыганалар тамырынан кайра чыкпай калышы мүмкүн.

“БИР ОРУНГА МАЛ ЖАЯ БЕРГЕНДЕН ЧӨП ӨСПӨЙ, ОРДУН АЛТЫГАНА ЭЭЛӨӨДӨ”

Самат Кенжебаев, Кыргыз улуттук илимдер академиясынын Геоботаника лабораториясынын кызматкери:

– Суусамыр өрөөнүндөгү алтыганалардын көбөйүп баратканы малдын санынын өсүп баратканы менен байланыштуу. Анткени жайытты которбой жылда бир жерге эле мал жая берсе ал жердеги тоют өсүмдүктөрү акырындап жоголуп, ордуна тикенектүү өсүмдүктөр чыгып, көбөйөт. Алтыганалардын арасында кызыл китепке кирген өсүмдүк да өсөт, андан тышкары майда жаныбарлар, канаттуулар да бар. Ушул жааттан алганда химиялык каражаттарды чачып жок кылуудан мурда кызыл китепке кирген өсүмдүктү башка жакка көчүрүп отургузуу керек.

Эгер алтыганаларды тамыры менен кошо трактор менен каза турган болушса ордуна тоют өсүмдүктөрүнүн уругун чачуу керек. Жайыттын канча бир бөлүгүн темир зым же тор менен курчап, ал жерге төө, ангор эчкисин жайса алар алтыганаларды жеп, тазалашмак. Ал жерди жеп бүтүшкөн соң дагы бир аянтты курчап, ошол жерге жаюу керек.

Илгери кичине аянтты эксперимент катары өрттөп да көрүшкөн. Бирок тамыры калып, кийин кайра көктөй берген.

Суусамырдагы алтыганаларды жок кылуу да экологияга кандай терс таасири тийиши мүмкүн? Бул маселени Жайыт жана асыл тукум мал чарба департаментинин, Айыл чарба министрлигинин, Кыргыз мал чарба жана жайыт илимий изилдөө институтунун, Кыргыз улуттук илимдер академиясынын кызматкерлеринен турган эксперттик топ изилдеши зарыл. Зоологу жаныбарын, биологу топурагын, башкалары дагы башкасын изилдейт дегендей, анан толук комплекстүү изилдөөнүн жыйынтыгы чыкмак. Ошого жараша иш жүрмөк. Азырынча мындай изилдөө жасала элек.

“ШЫПЫРГЫ ЖАСАСА БОЛОТ”

Бакыт Мураталиев, Жайыл районунун Кожомкул айылынын башчысы:

– Алтыгана тоо-таш эмес, түз жерлерди, ал тургай эшик алдына чейин каптап келүүдө. Мурда эл чөп чаап жүргөн жерлерди да басып баратат. Топтошуп өскөндүктөн малды жайганга, малды өрөөндүн башка жагына айдап өтүп кетүүгө да тоскоол болууда. Аны мал жебейт. Уйлар араласа тикендери желинин тытат. Калың чер болуп калган жерине кой кирсе жүнү тикенектерде калып калат. Мындан, менин оюмча, Кыргызстандагы шаарлардын көчөлөрүн тазалоо үчүн шыпыргы жасаса болот. Мисалы, “Тазалык” ишканасы шыпыргыны ар жактан акчага сатып алгыча, алтыганадан шыпыргы жасап алышса бекер болмок. Жайыт да тазаланмак.

Алтыгананы жок кылуу үчүн тиешелүү бир топ мекемелер аракет кылып жатышат. Химиялык каражат чачып, кол менен оруп да көрүштү, бирок натыйжа жок. Бадалды тамыры менен казчу атайын техника менен казып жок кылса гана болчудай.

Канымжан Усупбекова



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  2 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
27214;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2022 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Төлөмүш Океев 39/7
SUPER.KG порталына жайгаштырылган материалдар жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу SUPER.KG порталынын редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Посмотреть на карте Бишкека
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: