Таалайбек Кулмендеев, кинорежиссёр: "КӨРҮҮЧҮНҮН ЫЙЛАШЫ – КИНОНУН МЫКТЫ ЭКЕНИН БИЛДИРБЕЙТ"

Кино дүйнөсүнө саякатка чыгалы, окурман. Бул дүйнөгө сизди белгилүү кинорежиссёр Таалайбек Кулмендеев жетелеп, кыргыз киносунун дарамети тууралуу кеп кылып берет. Каарманыбыздын “Мунабия” аттуу тасмасы эл аралык фестивалдарда жеңишке жетишкени белгилүү. Учурда “Жусуп” тарыхый тасмасынын үстүндө иштеп жатыптыр.

– Саламатсызбы, Таалай ага? Учурда кайсы тасманын үстүндө иштеп жатасыз?

– Саламатчылык. “Жусуп” тасмасынын акыркы эпизоддорун тартуу боюнча Санкт-Петербург шаарында сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, ошол иштер менен жүрөм.

– "Жусуп" тасмасы кадимки Жусуп Абдрахманов тууралуу болуш керек, учурда кайсы этапта?

– “Жусуп” тасмасы тартылып бүтүү этабында. Буюрса, тасманын бет ачары 2026-жылдын 25-августуна белгиленген. Эгемендиктин 35 жылдыгына, мамлекеттик ишмер Жусуп Абдрахмановдун 125 жылдыгына жана Кыргыз АССРинин түзүлгөндүгүнүн 100 жылдыгына арналып тартылууда. Буюрса, ошого чейин бүтөт.      

– Жусуп Абдрахманов тууралуу тасма тартуу чечимин кантип, эмнеден улам кабыл алдыңыз? 

– Режиссёр катары Чыңгыз Айтматовдун “Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт” повестинин негизинде “Бала жана деңиз” аттуу көркөм тасма тартууну пландап жүргөм. Ага чейин Жусуп Абдрахманов тууралуу кино тартууну демилгелеген элем. Бирок Кинематография департаментинде ал идеяны ишке ашырууда бир катар бюрократиялык тоскоолдуктар жаралды. Ушундан улам бул ишти ишке ашырууга биротоло бел байлап кириштим. Бул тасманы тартууну каалаганымдын дагы бир себеби – ал инсандын тарыхтагы орду чоңдугу жана тагдырынын татаалдыгы. Ал мамлекеттүүлүктүн калыптанышына чоң салым кошкон, ошол эле учурда саясий репрессиянын курмандыгы болгон. Мындай тагдыр – кино үчүн абдан күчтүү драматургиялык материал. Руханий жактан да окшош жактарыбыз бар. Анын принципиалдуулугу, мамлекет үчүн жоопкерчилик ала билгени жана оор шарттарда да өз позициясын сактаганы мага жакын. Бул сапаттар бүгүнкү күндө да маанисин жоготпойт. Ошондуктан бул тасма аркылуу анын образын жаңы муунга жеткирүүнү максат кылдым.

– Кыргыз киносу боюнча комиссиянын мүчөсү элеңиз, учурда жакшы жакка өзгөрүүлөр байкалып жатабы?

– Улуттук кинематография боюнча кеңеш өзүнүн негизги миссиясын жана багытын дагы такташы керек, системдик жактан бекемделүүгө муктаж деп ойлойм. Бул багытта ачык-айкын стратегия болушу шарт. Акыркы жылдары оң жакка өзгөрүүлөр байкалууда. Айрыкча жаш режиссёрлорго мүмкүнчүлүктөр кеңейип, жаңы демилгелер пайда болуп жатканы кубандырат. Бирок каржылоо механизмдери, долбоорлорду тандоодогу ачык-айкындуулук жана продюсерлик институтту өнүктүрүү сыяктуу системдик маселелер дагы деле актуалдуу бойдон калууда. Жалпысынан алганда, оң жылыштар бар.

– Кыргыз киносунда азыр эң чоң өксүк эмнеде деп ойлойсуз: сценарий, актёрдук потенциал же көрүүчүнүн суроо-талабыбы?

– Кыргыз киносундагы негизги маселе бир эле фактор менен түшүндүрүлбөйт. Бул – сценарий, актёрдук деңгээл жана көрүүчүнүн табити бири-бири менен тыгыз байланышкан жалпы систем. Ошол эле учурда эң негизги көйгөй – сапаттуу сценарийлердин жетишсиздиги. Дал ошол жерден фильмдин идеясы, драматургиясы жана көркөм логикасы калыптанат. Сценарий начар болсо, күчтүү актёрдук курам да, режиссёрдук чечим да тасманын толук ачылышын камсыздай албайт. Мындан тышкары көрүүчүнүн табити да олуттуу өзгөрдү: азыр аудитория тез ыргакты, визуалдык сапатты жана актуалдуу темаларды талап кылат. Бул факторлор киноиндустрияны жаңы талаптарга ылайык өнүгүүгө түртүп жатат. Жалпысынан алганда, бүгүнкү кырдаалды өнүгүү босогосундагы этап катары карасак туура болот.

– Учурда тартылып жаткан кинолордун көбү элди ойготпойт, ойлонтпойт, эки саатка гана алаксытат деген пикирлер бар, сиздин оюңуз кандай?

– Бир эле багыт менен баалоо туура эмес. Арасында ойлондуруп, таасир берүүчү тасмалар да, көңүл ачууга багытталган коммерциялык долбоорлор да бар. Менин оюмча, негизги маселе – кайсы кино тартылганында эмес, сапат менен мазмундун тең салмагында. Ошол тең салмактуулук сакталса, кино да өнүгөт, көрүүчү да кызыгуусун жоготпойт.

– Режиссёр катары сизди эң көп коркуткан нерсе эмне, акча тартыштыгыбы же идеянын түгөнүшүбү?

– Режиссёр үчүн экөө тең маанилүү фактор. Бирок мени көбүрөөк ойлондурганы — идеянын жетишсиздиги. Каржылоо маселеси чечиле турган нерсе, ал эми күчтүү идея болбосо, акча аны мыкты фильмге айландыра албайт.

– Кыргыз режиссёрлорунун көбү эмнеге трагедияга жакын деп ойлойсуз? Көрүүчүнүн ыйлашы – бул жакшы кинонун белгисиби?

– Кыргыз режиссёрлорунун трагедияга жакын болушу бекеринен эмес. Биздин тарыхта да, адабиятта да күрөш, сыноо жана оор тагдырлар көп чагылдырылган. Ошондуктан бул темалар кинодо да табигый түрдө кайталанып келет. Бирок көрүүчүнүн ыйлаганы дайыма эле жакшы кино дегенди билдирбейт. Эмоция маанилүү, бирок негизгиси ошол эмоциянын артында терең ой жана идея болушу абзел.

– Кыргыз киносунда жасалмалуулук көптөй сезилет, сиз муну моюндайсызбы?

– Жасалмалуулук жок деп толук четке кагуу кыйын. Бул көбүнчө сценарийдин жазылышынан, диалогдордун табигый болбогонунан же каармандардын жетиштүү ачылбай калышынан байкалат. Ошол эле учурда табигый, күчтүү жана сапаттуу тасмаларды жаратып жаткан режиссёрлор да бар. Демек, бул жалпы индустрияга мүнөздүү көйгөй эмес, айрым долбоорлордун гана деңгээлине байланышкан маселе.

– Айрым тасмалар фестиваль үчүн тартылып, калың элге жетпей калат. Негизи кино эл үчүн тартылышы керекпи же сынчылар, жеңиш үчүнбү?

– Кино биринчи кезекте эл үчүн тартылышы керек деп ойлойм, анткени кинонун жашоосу – көрүүчү менен байланышта. Бирок бул сынчыларды же фестивалдарды четке кагуу дегендик эмес. Идеалдуу учурда жакшы кино үч нерсени тең кармайт: көрүүчүнү кызыктырат, сынчыларды ынандырат жана фестивалдык деңгээлге жооп берет. Жеңиш же сыйлык – бул башкы максат эмес, натыйжа болушу керек. Негизги максат – сапаттуу жана чындыкка жакын кино жаратуу.

– Сиз тарткан тасмаларда өзүңүздүн жашооңуз канчалык деңгээлде камтылган?

– Менин тасмаларымда жеке жашоомдун түз көчүрмөсү дээрлик жок. Бирок адам катары көргөн-билгендерим, тажрыйбам жана ички байкоолорум сөзсүз түрдө камтылат. Режиссёр үчүн эң маанилүүсү – жеке окуяны эмес, жалпы адамдык сезимди жеткирүү. Ошондуктан мен көбүнчө жеке жашоону түз колдонбой, аны көркөм образ аркылуу жеткирем.

– Биздин улуттук кино дүйнөгө эмне айта алат? Өзгөчөлүгү эмнеде?

– Кыргыз киносу дүйнөгө эң биринчи кезекте адамдык чындыкты жана адам менен табияттын өз ара байланышын жеткире алат. Биздин өзгөчөлүк – тарыхый тажрыйба, көчмөн маданияттан калыптанган дүйнө тааным жана жөнөкөй адамдын тагдырын терең ички драматизм аркылуу ачып берүү мүмкүнчүлүгү. Мындан тышкары кыргыз киносу масштабга эмес, ички сезимге жана образдын тереңдигине таянган баяндоо стили менен айырмаланат. Бул өз кезегинде дүйнөлүк кино мейкиндигинде өзүнүн өзгөчө үнүн таба турган багыт деп ойлойм.                    

– Азыркы жаш режиссёрлор атактуулукка шашылып жатышкан жокпу?                           

– Жаш режиссёрлор арасында элге бат таанылуу, тез натыйжага жетүүгө умтулуу тенденциясы бар десек болот. Бул түшүнүктүү көрүнүш, анткени бүгүн мүмкүнчүлүктөр жана платформалар кыйла көбөйдү. Биздин муун үчүн негизги басым атактуулукка эмес, сапаттуу чыгарма жаратууга жана өз стилиңди, өз тилиңди табууга коюлчу. Тажрыйба акырындык менен калыптанчу. Менимче, эң маанилүүсү – шашылбай, узак мөөнөттүү чыгармачылыкка таянуу. Анткени кино тармагында чыныгы бааны сапаттуу иштер гана аныктайт.

– “Эмне үчүн мен муну тарта алган жокмун?” деп сиз суктанган тасмалар барбы?

– Мени суктандырган тасмалар ар дайым болуп келет. Айрыкча терең драматургиясы, табигый актёрдук оюну жана жөнөкөй, бирок күчтүү тил менен тартылган чыгармалар мага чоң таасир берет. Суктануу – атаандаштык эмес, тескерисинче, өнүгүүгө түрткү берген сезим.

– Тасмалардагы кыргыз аялдарынын образы тууралуу эмнелерди айта аласыз?

– Ар кандай деңгээлдеги тасмалар бар. Айрым тасмаларда аялдардын образдары терең жана ишенимдүү ачылган болсо, кээ бирлеринде жетиштүү деңгээлде иштелбей калган учурлар бар. Жалпысынан алганда, аял образдарын дагы да терең жана көп кырдуу ачуу – кыргыз киносу үчүн маанилүү багыттардын бири деп эсептейм.

– Сиз тарткан эң оор сцена кайсы болгон?

– Ар бир тасманын өзүнүн оор сценалары болот. Кээ бири техникалык жактан татаал болсо, кээ бири эмоционалдык жактан оор. Мен үчүн эң оор учурлар көбүнчө кадрдын техникалык татаалдыгынан эмес, сценанын ички жүгүн туура жеткирүү аракетинен келип чыгат. Каармандын сезимин табигый чыгаруу – эң чоң жоопкерчилик.

Нуржамал Жийдебаева