Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ТАБЫШМАКТУУ УРУУЛАР

№248 3-9-август, 2007-ж.


Сырдуу дүйнөнүн сыры ачылып бүтпөйт го... Өз ыктыярлары менен цивилизациядан толук баш тартып, байыркы каада-салтын сактап, бүгүнкү күнгө чейин жеткирген жапайы уруулар – дүйнөнүн ачыла элек сырларынын бири. Бир планетада, бир заманда чогуу жашайбыз, бирок, табышмактуу адамдар тууралуу көп нерсени билбейбиз. А балким, алардын сырын ачууга жанталашпай тим койгонубуз туурадыр?! Ошол укмуштуу уруулар тууралуу төмөнкү макаланы сунуштайбыз...

АНДАМАНДАР
Балким, андамандар дүйнө жүзү боюнча уруулардын эң укмуштуусу, эң сырдуусудур?! Булар цивилизациядан такыр баш тартып, өздөрү куруп алган кичинекей дүйнөчөгө кирүүгө да, андан чыгууга да катуу тыюу салышкан. Ошондуктан, алар жөнүндө маалымат дайыма жетишсиз. Илгери “андамандын бети иттикиндей болот жана ал кишинин эти менен тамактанат” деп ишенишкен.
Уруу Андаман аралдарында жашайт. Жарава жана онге болуп эки топко бөлүнөт. Акыркы маалыматтарга таянсак, жаравалар болжол менен 200, онгелер 100 адам болуп, жалпы эсеп менен 300дөй гана андаман бар. “Биздин дүйнө” менен тыгыз байланышка түшпөгөндөрү үчүн алардын так санын эсептөө мүмкүн эмес. Андамандар – негроид расасынын өкүлдөрү. Сууну жээктеп жашагандары деңиз ташбакаларын кармап, балык уулоо менен тамактанышса, токой ичиндеги андамандар жапайы камандарга мергенчилик кылып жан багышат. Эки тараптын тең колдонгон куралдары – жаа менен курч найза. Мындан сырткары, мергенчиликте иттерди колдонушаары белгилүү. Андамандар биз үчүн бир уруу болгону менен өз ара бир нече топко бөлүнүп жашашат. Жарава тобу же түштүк андамандар боз үйдү элестеткен тегерек алачыктарда чоң-чоң үйбүлө болуп бирге жашашат. Ал эми онге тобу, түндүк андамандар 2 кабаттуу тик бурчтуу үйлөрдө 2-3 кишиден турушат.
Жаравалар менен онгелерди чачтарынан айырмаласа болот. Биринчилери чачтарын үксүйтүп өстүрүшсө, экинчилери кыска, көп учурда таз болуп жүрүшөт. Аялдары беттерин топурак менен боёп, эркектери сакал-мурут коюшат. Андамандар бир жерде турбай, арал боюнча көчүп жүрө беришет. Тамактарын ачык очокко куйкалап жешет. Улуттук кийими – өсүмдүк буласынан жасалган белдемчилер.
Уруу өкүлдөрү табият жиндерине ишенишет. Ысык күн нурларын, катуу деңиз бороондорун, селдерди жин деп санашып, алардан коркушат. Томо алар үчүн биринчи адам болгон жана аларга жан багууну үйрөткөн. Андамандар 15 жашында бойго жетип, 25теринде үйлөнүшөт. Баш кошууга чейин жыныстык катнашта боло беришет. Бирок, үйлөнгөндөн кийин ала жипти атташса, иш өлүм жазасына чейин жетиши мүмкүн. Үйлөнүү тоюнда жигит уялымыш болуп токойду көздөй качат. Аны кайындары кармап келишкенде кыздын тизесине отурат, нике кесилет. Андамандар музыкалык коштоосуз эле аял-эркек дебей дээрлик күн сайын бийлешет.
Каза болгон андаманды 3 ай аза күтүп туруп, сөөгүн кутунун ичине салып коюшат. Кичинекей бала каза болсо, аны үй ичине жер казып көмүшөт да, кийин чириген сөөктөрүн казып чыгып, кооз шуру-мончокторду жасап алышат.

БЕДУИНДЕР
Бүгүнкү күнгө чейин бедуиндерден башка эч бир уруу чөлдө жашай алган жок. Алар бүт жашоолорун чексиз чөлгө арнашкан. Чөл да бул табышмактуу урууну 4-5 миң жылдан бери багып келет. Бедуиндер цивилизациядан, саясаттан, динден же башка элден эч качан көз каранды болушкан эмес. Алардын жашоосу бир гана чөл менен байланышкан. Бедуиндер ушундай катуу шартта бүгүнкү күнгө чейин кантип жашап келишкени – чечилбеген сыр.
Бедуиндер – Израилдеги эң байыркы уруулардын катарындагы калк. “Бедуин” сөзү араб тилинен которулганда “чөл жашоочусу” деген маанини берет. Бедуиндер – араб улутундагы көчмөн калк. Дүйнөдөгү башка улуттар менен аралашпаган жалгыз уруу – так ушул бедуиндер. Мусулман динин тутунган бедуиндер өз уруусунун ичинен гана турмушка чыгып, кыз ала алышат. Эркектер эгерде шарты болсо, 4 аял алууга укуктуу.
Сырткы келбети боюнча бедуиндер жапалдаш бойлуу, кара тору, арык келишет. Буга карабастан алар абдан күчтүү, көтөрүм­дүү, чыдамкай. Жайкысын тор мүшөктөр­дөн, кышкысын кара эчкинин терисинен тигилген алачыктарда жашоолорун өткөрүшөт. Үйлөрүн курууда жана алардын ичин жасалгалоодо байыркы салттарды, ыкмаларды колдонушат.
Меймандостук – бедуиндер жогору баалаган нерсе. Эгерде бедуиндердин үйүнө мейман келип калса, ага эч нерсе айттырбай туруп алгач тамагын беришет. Өздөрүнүн күнүмдүк тамагы жөнөкөй болсо да, мейманына атайын кофе даярдап, эт менен палоо басышат. Качан гана конок ичип-жеп тойгондо аны менен учурашып, эмне иш менен келгендерин сурашат. Мейман бедуиндердин алачыгында каалаган убакытка чейин жашай берсе болот.
Жарым көчмөн калк болгон бедуиндер малдан сырткары мыйзамдуу жана мыйзамсыз соода менен алек. Алар мыкты чабандес болушат, чөлдүн ар бир дөңсөөсүн, суу булактарын жатка билишет. Бүгүнкү күндө деле бедуиндердин жардамы менен чегарадан баңгизаттарын, курал-жарактарды өткөрүшөт.
Коомдогу бардык талаш-тартыш маселелерди Аксакалдар кеңеши чечет. Заманбап жашоого ылайыкташып, балдарын шаарларга окууга жиберген бедуиндер бар. Акыркы жылдары бедуин студенттердин саны көбөйдү. Ал эми уруунун калкынын саны азайганына байланыштуу аялдар шаарга келип, заманбап шарттарда төрөп, тыңыганда кайрадан чөлгө кайтышат. Кээ бир бедуиндер акырындык менен шаар тарапка жакындап, алачыктардан сырткары кадимки үйлөрдү да салып жашап келишет. Ага карабастан бедуиндердин цивилизацияга толук кошулуусу үчүн миңдеген жылдар керектелет. Ал эми бул сырдуу адамдарга цивилизациянын кереги барбы?..

ПАПУАСТАР
Жаңы Гвинея аралында жана Индонезиянын кээ бир бөлүктөрүндө жашаган эң байыркы калк бул – папуастар. Башка уруулардан айырмаланып, цивилизациядан толугу менен бөлүнгөн эмес. Мамлекети – Папуа-Жаңы Гвинея, эне тили – бир нече диалектиге бөлүнгөн креол же ток-писин тили. Расмий англис тилинде сүйлөгөн папуастар көп кездешет. Папуа-Жаңы Гвинеяда христиан дини көп тараган, кыштактарда чиркөөлөр орун алган.
Түрдүү булактардан алынган маалыматтарга таянсак, папуастар 4 негизги аралды ээлешет. Адистер көптөгөн топторго бөлүнгөн папуастардын санын тактоого жетишишкен. Акыркы маалымат боюнча, энга тобунда 195 миң, гимбу 142 миң, медлпа 101 миң, камано 64 миң жана башка болуп отуруп, жалпы эсеп менен 3,5 миллиондон ашык папуас катталган. Папуастар 1884-1920-жылдардын аралыгында Германиянын колониясында болушса, кийин Австралияга (1949-жылга чейин), андан соң Улуу Британияга (1974-жылга дейре) көз каранды болуп жүрүп, мындан 32 жыл мурун толук эгемендүүлүккө жетишишти.
Бул уруу негизги кесиби жер иштетүү менен бирге мергенчилик менен жемиш топтоону кошо ала жүрүшөт. Бүгүнкү күндө Европанын таасири алдында папуастар заманбап кесиптерди да аркалап келишет. Мисалы, тоо кенин иштетүү боюнча кесиптер, айдоочу, сатуучу. Калктын 50 пайызы – фермерлер. Дээрлик ар бир үйдө чочко багылып, кокос, банан, таро, ямс сыяктуу жемиштер өстүрүлөт. Чочко, тоок жана иттин этинен сырткары келемиш, кескелдирик, жөргөмүш жана молюскалар менен тамактанышат.
Папуастардын кыштактары 100-150 түтүндөн турат. Бир нече үйбүлө чогулуп, 200 метрге созулган бир чоң үйдө жашаган учурлар кездешет. Эркек папуастар кара, аялдары кара-кызыл кур тагынышат. Колу-буттарында түрдүү билериктер болсо, мурундарында кекей, ооздорунда буль деп аталган пирсингдер тагылган. Бак-дарактардын кабыгынан баштык, мүшөк жасап, алардын бутактарынын чайырын клей катары колдонушат.
Папуа-Жаңы Гвинеяда тотемизм өнүккөн. Папуастар Кудайларынын сөлөкөттөрүн өтө чоң чеберчилик менен жыгачтан кесип даярдашат.

ЗУЛУСТАР
Зулустар дүйнөдөгү эң каардуу, эң кайраттуу уруу болуп эсептелет. Канчалаган өлкөлөр зулустарды басып алууну умтулушкан. Бирок, урууну өзүнө каратуу эч бирисинин колунан келген эмес. 1879-жылы зулустар 1200 кишиден турган англиялык куралдуу аскер тобун талкалап салышкан. Бул күрөштө алар антилопанын терисинен жасалган калкан менен гана учтуу найзаны колдонушкан.
Зулустардын өз оозунан чыккан санжыра төмөнкүдөй: “Инди океанына барып куйган Тугела дарыясынын жээгинде мөмөлүү жерде бир үйбүлө жашаптыр. Ай толгондо алар уулдуу болушат да, атын Зулу (“зулу” – “асман”) коюшат. Ал жетилип, бушмен уруусунан бир кызга үйлөнөт да, мыкты уруу башчысы болот. Андан төрөлгөн бардык уул-кыздарын да Зулу деп атай беришчү”. Азыркы зулустардын аттарында да сөзсүз Зулу деген сөз кездешет.
Зулустар азыркы Квазулу Наталь, Чаки, Экабазини деген айылдарда жашашат. Ар бир айылда 20-30 киши бата тургандай үйлөр, икукванелер салынган. Икукванелерди бамбук таякчаларынан куруп, камыш менен жабышат. Алачык туруктуу болуш үчүн лиана жиптери менен байлашат. Алгач уруунун башчысынын энеси, андан соң башчысы, андан кийин анын биринчи, экинчи, үчүнчү аялдарынын үйлөрү курулат. Бир айылды бамбук таяктарынан жасалган там менен курчашат да, күтүүсүз жоодон сактап турушат. Эр жүрөк зулустар дегеле катаал жашоо шарттарына туруктуу болуп жаралган калк. Алар өздөрүн, балдарын оору-сыркоодон, түрдүү дарттардан коргоону жакшы билишет. Зулустар байлыкты кийим, тамак менен эмес, мүйүздүү мал менен өлчөшөт. Эгерде зулус жигиттин жок дегенде бир ую болбосо, ал үйүрдөгү эң кедей адам болуп эсептелет да, аны кыздар карабай коёт. Ал эми үйдүн эшик каалгасында топоз мүйүздөрү илинип турса, демек, анын ээси жылаңач болсо да барктуу, бай адам.

Даярдаган Бегайым Мусакеева



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(1)
16.06.2014. 19:15 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
209
Катталган:
20-10-2013
Соӊку аракети:
12-09-2018 15:33
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
0
чайыр дегени эмне? таро, ямс деген кандай жемиштер экен?
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21471;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: