Архив
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар
Akbuura gazeta

ӨЛГӨНҮНӨ 75 ЖЫЛ БОЛГОНДО КАЙРА «ТИРИЛГЕН» ЛАМА

№443 29-апрель - 5-май, 2011-жыл


Дүйнөнүн түркүн бурчунан адамдар Бурятияга агылып барышууда. Алардын максаты – өлгөнүнө 75 жыл болгондо казылып алынса да денеси бузулбай сакталып келе жаткан кечил Даши Доржо Итигэловду көрүү жана ага сыйынуу. Мунун сыры эмнеде? Суроолорго жооп издөө максатында ламанын денеси сакталган жайга, анын туулуп-өскөн мекенине сапар алалы.

АНКЕТАСЫ
Аты-жөнү –
Даши Доржо Итигэлов
Туулган жылы – 1852-жыл (туулгандыгы тууралуу так маалымат жок, бирок айрым булактарда 1852-жыл)
Туулган жери – Орусиянын курамындагы Бурятия Республикасынын Иволга районунун Улзы Добо айылы
Каза болгон жылы –1927-жыл, 15-июнь
Коюлган жери – Бурятиянын Иволга району, Хухэ Зурхэн айылы
Наамы – Пандита Хамбо-лама XII (Пандит – буддизмде диний сыйлуу илимий наам. Хамбо-лама – Бурятиядагы буддисттердин диний башкармалыгынын жетекчисинин титулу)
Аркалаган кызматы – Бурятиянын диний ишмери, ХХ кылымдагы будда кыймылынын көрүнүктүүлөрүнүн бири, 1911-1917-жылдары Чыгыш Сибирь буддисттеринин жетекчиси

АДАМДЫН МҮМКҮНЧҮЛҮГҮ ЧЕКСИЗ
“Өлгөнүмө 75 жыл болгондо кайтып келем”. Учурунда бурятиялык буддисттердин диний башкармалыгынын башчысы болуп иштеген Даши Доржо Итигэлов өлөр алдында дал ушинтип айткан экен. Айтканындай эле 75 жылдан кийин казылып алынганда денеси чиримек түгүл, тирүүлөрдүкүнөн айырмасы жок чыккан. Лотос абалында отурган калыбы да бузулган эмес. Андан бери 9 жыл өтсө да, денеси чирибестен сакталууда. Тактап айтканда, колдору муздак болгону менен, жумшак, муундары кыймылдуу, жарым-жартылай таз башындагы чачтар өз ордунда, мурду, оозу, дегеле баары күнү бүгүнкүдөй. Болгону, көздөрү жумулуу. Казылып алынганда да өлүккө таандык жыт-жыбыр болгон эмес жана учурда да жок. Ушулардан улам “ал тирүү” дегенге ишенип да кетесиң.
Өзүнө-өзү эстелик тургузган лама “адамдын мээсинин мүмкүнчүлүгү чексиз” дегенди далилдеп тургансыйт. Окумуштуулар болсо дүйнөдөгү мындай жападан жалгыз сырдуу көрүнүшкө эмне деп баа берерин билбей келишет. Табышмактуу бул адамдын денеси учурда анын кичи мекенинде – Бурятиянын Иволга районундагы Иволга дацанында (буддисттердин сыйынуучу храмы) сакталуу. Ал мындай мүмкүнчүлүккө кантип жеткен? Муну билүү үчүн анын басып өткөн жолуна сереп салуу кажет.

КЕЧИЛГЕ АЙЛАНГАН МАЛЧЫ
Даши Доржо Итигэлов 1852-жылы туулган. Кичинесинен жетим калган бала кийин Ошор Булак деген жерге туш болот. Ал жерден Ринчин жана Надмит Батобазоров дегендердин малын 5 жыл кайтарат. Өзү теңдүү балдардан өжөрлүгү, тырышчаактыгы, максатка умтулгандыгы менен айырмаланат. Бир жолу ал элге келечекте Хамбо-лама боло тургандыгын айтса, эл аны шылдыңдайт. Бала 15 жашка чыкканда мал кайтарып жүргөн жеринен качып чыгат да, Анинск дацанына барат. Окуш үчүн 400 чакырым аралыкты басып өткөн эле.
Бала ошол кездеги мыйзам боюнча аскерде кызмат өтөшү керек болчу. Бирок дацандын башчысы баладан келечекте илимдүү адам чыгарын сезип, аны аскерден бошотуу жолун ойлоп табат. Анын суранычы боюнча жергиликтүү айылдын эли кезектешип ал үчүн мамлекетке ай сайын салык төлөй баштайт. Минтип салык төлөө 15 жылга созулат. Бала окуусун кийинчерээк башка 2 дацанда улантып, Тибет медицинасы боюнча билим алат. Айтып кетчү нерсе, дацанда башынан эле Тибет медицинасынан тышкары философияны, астрологияны жана живописти да окутушат. Демек, айтылган билимдерге Даши Доржо да ээ болот.

ЭЛГЕ ӨТӨГӨН КЫЗМАТЫ
1898-жылы Даши Доржо кичи мекенине кайтып келип, Янгажин дацанына лама болуп кабыл алынып, будда философиясынан сабак бере баштайт. Ошону менен бирге тартип көзөмөлдөөчүнүн кызматын аркалайт.
1904-жылы ал өзү иштеген дацанга башчы болуп дайындалат. Бул кызматта турганда эки дуганды (факультеттер үчүн имарат) тургузуу демилгесин көтөрүп чыгат. Өзү курулуш үчүн чогулткан бүт акчасын – 15 миң рубль берет. Даши Доржо элди дарылоого да көп күч жумшайт. 1911-жылы 9 атаандашынын ичинен жеңип чыгып, Пандита Хамбо-лама XII болуп шайланат. Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда ал “Жалпы бурят коомун” уюштуруп, фронтко 130 миң рубль акча чогултат.
1915-жылы дацандарды кыдырып акча чогултуп, аны фронтко жана госпиталдарга жөнөтөт. Бул иши үчүн ал II даражадагы Ыйык Анна ордени менен сыйланат. 1917-жылы кызматын өткөрүп берип, Янгажин дацанына кайтып барат.

ӨЛБӨС БОЛУП КАЛУУГА ДАЯРДЫГЫ ЖАНА КЕРЭЭЗИ
Хамбо-лама келечекти көрө билгендиги менен айырмаланган. Анткени анын өлүмүнөн соң 1927-жылы Совет бийлиги буддисттерге каршы күрөш ачып, ламаларды репрессия кыла баштайт. 16 миңи атылып өлтүрүлүп, калгандарынын сөөгү түрмөдө чириген. Ал бир ирет Монголиядан кайтып келген Агван Доржиев деген ламага кезигип калып: «Сенин чет жерде калганың оң болчу. Жакында камоолор башталат. Алардын колуна түшсөң, сени соо коюшпайт»,- дейт. Доржиев: «А сиз эмне үчүн чет өлкөгө кетип калбайсыз?»- деп суроо узатат. Анда Итигэлов: «Алар мени колго түшүрүүгө жетишишпейт»,- деп жооп берет. Ошентип, улуу лама 1927-жылы 15-июнда көз жумат. Маалыматтарга таянсак, ал өлүмгө атайын даярданган. 2002-жылы 92 жаштагы тарыхчы, Итигэловду көрүп-билип калган Бимба Цибиков мындай маалыматтарды айтып берген:
«1927-жылы мен кичине бала элем. Итигэловду эл улуу лама катары сыйлап, барктачу. Медитация (сүкүт тартуу) учурунда ал Будданын өзү менен жолуккан дешчү.
Ал өлүмгө даярданууну атайын диетада отуруу менен баштаган. Дары чөптөрдөн жасалган дары-дармектерди ичип, сүкүт тартчу. Акыркы сүкүткө отуруусу 6 күнгө созулду. 7-күнү ал окуучуларын чогултуп,«өлгөнүмдөн соң мени лотос абалында отурган боюнча көмгүлө. Мен силерге 75 жылдан кийин кайтып келем. Өлүгүмдү болсо 30 жылдан кийин казып көргүлө да, денемди элге көрсөткүлө» деген керээзин айтты. Анан окуучуларына: «Адамды акыркы жайга узатууда окулуучу дубаны окугула»,- деди. Алар тирүү окутуучусуна арнап дуба окууга батынышпады. Ошондо Итигэлов дубаны өзү окуп баштады эле, калгандары аны коштоп кетишти. Бир аздан кийин анын башы шылк дей түштү. Адатта, ламалардын денесин өрттөп жиберишет. Бирок Итигэловдун денеси керээзи боюнча бумханга (кедр жыгачынан жасалган ящик) салынып, аш тузу менен толтурулду. Аны көмүүгө катышууга аз сандагы адамга гана уруксат берилген».

ӨЗҮНӨ-ӨЗҮ МАВЗОЛЕЙ
1955-жылы анын мүрзөсүн ачып көрүшкөн. Денеси чирибей, жаңы эле өлгөндөгүдөй абалда экен. Бирок анын денеси элге көрсөтүлгөн жок. Анткени ыйыктын тегерегиндеги ажиотажды Совет бийлиги кечирмек эмес. Ошентип, анын керээзи бузулду. Анын кийимин алмаштырып, ырым-жырымды жасашкан соң кайрадан 1,5 метр тереңдикке ошол калыпта эле көмүштү. 1973-жылы ламалар Итигэловдун мүрзөсүн кайра ачып, денеси чирибей баштагыдай экендигин көрүп, кайра ошол бойдон көмүшөт.
2002-жылы 10-сентябрда ламалар тобу жана советтик изилдөөчүлөр Итигэловдун мүрзөсүн ачып, ырым-жырымдарды жасап, анан анын денесин Иволга дацанына алып келишет. Үстүндөгү кийимин эксперттер текшерүүдө кесишкендиктен, анын музейде сакталган кийимин кийгизишет. Иркутскиден көп кабаттуу айнектен турган саркофаг заказ кылып жасатышып, денени анын ичине коюшат. Дене азыркы учурга дейре дацандын экинчи кабатында, ошол саркофагда сакталууда. Канчалаган жылдардан бери 40 градуска чейинки ысыкта да, суукта да бузулбаган денени феномен дебегенде эмне дейсиң?! Саркофагдын катарында анын тирүү кезиндеги сүрөтү коюлган.
Кызыгы, Итигэловдун салмагы убак-убагы менен 100 граммга көбөйүп же азайып турат. Анан да дене тердегендей болот. Мындай көрүнүш көбүнчө диний майрамдарда, Итигэловго сыйынууга эл көп келген убактарда кездешет. Муну айрым окумуштуулар: “Кургаган тери же денедеги туз нымды соруп алып, салмакты арттырат да, кайра бууланганда дене тердегендей көрүнөт”,- деп түшүндүрүшөт.

БУРЯТИЯ ФЕНОМЕНИ
Окумуштуулар будда бийлигинин уруксаты менен Итигэловдун түшкөн бир нече тал чачын, терисинин түлөп түшкөнүн жана бутунун тырмагынын чекесинен бир аз кесип алып, изилдөөдөн өткөрүшкөн. Изилдөөдө анын денеси тирүүлөрдүкүнөн айырмаланбайт деген жыйынтык чыгарылат. Бирок ал тирүү же өлүк дегенге эч ким жооп бере элек. Бурятия феноменинин сыры ушунда.
Итигэловго зыяратка келгендер үчүн дацандын эшиги 1 жылда 6-8 ирет ачык болот. Бул күндөр будда майрамдарына туш келет. Зыяратка келгендер түрдүү гүлдөр өстүрүлгөн аянттын ортосундагы ыйык даракты, ыйык кечилдин сөөгү коюлган экинчи кабатты дагы бир сыйра көздөн өткөрүп, «мен кайра келем» деп кетишет экен.

КИМДЕРДИ КАНТИП БАЛЬЗАМДАШКАН?
Байыркы Египет фараондорунун денесин мумия кылып катыруу үчүн мээсин темир илгич менен мурдунан алып чыгышкан. Анан курсагын тилип, ички органдарын оодарып салышкан. Пальма шарабы менен жууган соң ичин курамы чопо, акиташ, калий, натрий, чайыр, чөп тамырларынан турган порошок менен толтурушкан. Анан денени суюк чайыр толтурулган идишке салып, бир нече күн жай күйгөн отко кармашкан. Акырында жыттуу заттарды чачып, кургатып, бинт менен таңып салышкан.
Бальзамдап катырууга Франциянын падышасы Людовик XIII, орус падышасы Александр I жана Александр II, ханыша Мария Александровнанын денелери туш болгон.Кийин хирург Николай Пироговдун, ошондой эле Лениндин, Хо Ши Миндин, Ким Ир Сендин денелери да катырылган.

КЫЗЫКТУУ

  • Итигэловдун денесинин салмагы акыркы 6 жыл ичинде 5-10 килограммга көбөйгөн. Учурдагы салмагы 41 килограмм.
  • Ыйык кечилди сүрөткө же камерага тартып алууга уруксат берилбейт.
  • Итигэловдун денеси сактала турган атайын храм тургузуу үчүн эл акча чогултууда.
  • Окумуштуулардын айтымында, Итигэловдун денесин сактоо үчүн бальзамдоо ыкмасы колдонулган эмес. Анткени текшерүүдө кесилген бир да жери билинген эмес. Мээси жана ички органдары да өз ордунда болгон. Денеси салынган ящиктеги туз да аны чирүүдөн сактоого алы жетмек эмес.
  • Дененин сырын ачуу үчүн ар тараптуу кеңири текшерүү керектелет. Бирок мындай иликтөөгө будда бийлиги уруксат бербейт. Анткени укмуш укмуш боюнча калганы оң.

Канымжан Усупбекова
kenesh@super.kg


"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  6 
Комментарийлер(7)
02.05.2011. 13:00 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
374
Катталган:
05-06-2007
Соӊку аракети:
23-04-2018 13:19
Жынысы:
Белгисиз
0
Өтө кызык жана сырдуу маалымат.
03.05.2011. 10:22 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
31
Катталган:
21-12-2010
Соӊку аракети:
05-04-2012 14:55
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
бишкек
0
кызык экен. "Архат" чыгармасын окугансынарбы? окуп койгула ушул сырдын биринчи туйуну чечилгендей болот.
04.05.2011. 05:18 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
25
Катталган:
11-03-2011
Соӊку аракети:
24-04-2018 13:54
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Өзүмда билбейм
+3
Kyzyk eken baryp korgum kelip jatat menin.
04.05.2011. 20:13 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
64
Катталган:
29-12-2010
Соӊку аракети:
21-09-2018 16:53
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
новосибирск
0
барып коруунун кереги жок анткени мындай нерселер динди бурмалайт
07.05.2011. 18:00 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
0
Катталган:
16-04-2011
Соӊку аракети:
13-10-2011 10:28
Жынысы:
Белгисиз
+1
тан калыштуу Ааламда эмнелер гана болбойт. Бироого айтсан такыр ишенбесе керек.
18.05.2011. 22:42 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
1
Катталган:
14-05-2011
Соӊку аракети:
14-11-2011 21:07
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Каракол
+1
Кызык....Ушундай да адмдар болот экен
20.11.2014. 14:09 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
1
Катталган:
11-06-2014
Соӊку аракети:
24-06-2015 12:52
Жынысы:
Белгисиз
0
Абдан кызык, ооба "Архат" чыгармасын окуш керек, бирок мен 3-санын таппай журом. Изабел. кайсы жерден таба алабыз?
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
21193;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2018 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Күрөӊкеев көчөсү - 180
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: